The Principal Navigations, Voyages, Traffiques, and Discoveries of The English Nation Vol 02 by Richard Hakluyt

Produced by Karl Hagen, Juliet Sutherland, and the Online Distributed Proofreading team. ** Transcriber’s Notes ** The printed edition from which this e-text has been produced retains the spelling and abreviations of Hakluyt’s 16th-century original. In this version, the spelling has been retained, but the following manuscript abbreviations have been silently expanded: – vowels with
This page contains affiliate links. As Amazon Associates we earn from qualifying purchases.
Language:
Form:
Genre:
Published:
  • 1884-1890
Tags:
FREE Audible 30 days

Produced by Karl Hagen, Juliet Sutherland, and the Online Distributed Proofreading team.

** Transcriber’s Notes **

The printed edition from which this e-text has been produced retains the spelling and abreviations of Hakluyt’s 16th-century original. In this version, the spelling has been retained, but the following manuscript abbreviations have been silently expanded:

– vowels with macrons = vowel + ‘n’ or ‘m’ – q; = -que (in the Latin)
– y[e] = the; y[t] = that; w[t] = with

This edition contains footnotes and two types of sidenotes. Most footnotes are added by the editor. They follow modern (19th-century) spelling conventions. Those that don’t are Hakluyt’s (and are not always systematically marked as such by the editor). The sidenotes are Hakluyt’s own. Summarizing sidenotes are labelled [Sidenote: ] and placed before the sentence to which they apply. Sidenotes that are keyed with a symbol are labeled [Marginal note: ] and placed at the point of the symbol, except in poetry, where they are moved to the nearest convenient break in the text.

** End Transcriber’s Notes **

THE PRINCIPAL
Navigations, Voyages, Traffiques,
AND
Discoveries
OF
The English Nation.

Collected by
RICHARD HAKLUYT, PREACHER,

AND

Edited by
EDMUND GOLDSMID, F.R.H.S.

VOL. II.

NORTHEASTERN EUROPE, AND ADJACENT COUNTRIES.

Part I.

TARTARY.

THE PRINCIPAL
Navigations, Voyages, Traffiques,
AND
Discoveries
OF
The English Nation.

Collected by
RICHARD HAKLUYT, PREACHER,

AND

Edited by
EDMUND GOLDSMID, F.R.H.S.

EASTERN EUROPE AND THE MUSCOVY COMPANY.

Navigations, Voyages, Traffiques, and Discoveries in EASTERN EUROPE

Part of an Epistle written by one Yuo of Narbona vnto the Archbishop of Burdeaux, containing the confession of an Englishman as touching the barbarous demeanour of the Tartars, which had liued long among them, and was drawen along perforce with them in their expedition against Hungarie: Recorded by Mathew Paris in the yere of your Lord 1243.

The Lord therefore being prouoked to indignation, by reason of this and other sinnes committed among vs Christians, is become, as it were, a destroying enemie, and a dreadful auenger. This I may iustly affirme to be true, because an huge nation, and a barbarous and inhumane people, whose law is lawlesse, whose wrath is furious, euen the rod of Gods anger, ouerrunneth, and vtterly wasteth infinite countreyes, cruelly abolishing all things where they come, with fire and sword. And this present Summer, the foresayd nation, being called Tartars, departing out of Hungarie, which they had surprised by treason, layd siege vnto the very same towne, wherein I my selfe abode, with many thousands of souldiers: neither were in the sayd towne on our part aboue 50. men of warre, whom, together with 20. cros-bowes, the captaine had left in garrison. All these, out of certeine high places, beholding the enemies vaste armie, and abhorring the beastly crueltie of Antichrist his complices, signified foorthwith vnto their gouernour, the hideous lamentations of his Christian subiects, who suddenly being surprised in all the prouince adioyning, without any difference or respect of condition, fortune, sexe, or age, were by manifolde cruelties, all of them destroyed with whose carkeises, the Tartarian chieftains, and their brutish and sauage followers, glutting themselues, as with delicious cates, left nothing for vultures but the bare bones. And a strange thing it is to consider, that the greedie and rauenous vultures disdeined to praye vpon any of the reliques, which remained. Olde, and deformed women they gaue, as it were for dayly sustenance, vnto their Canibals; the beautifull deuoured they not, but smothered them lamenting and scritching, with forced and vnnaturall rauishments. Like barbarous miscreants, they quelled virgins vnto death, and cutting off their tender paps to present for deinties vnto their magistrates, they engorged themselues with their bodies.

Howbeit, their spials in the meane time discrying from the top of an highe mountaine the Duke of Austria, the king of Bohemia, the Patriarch of Aquileia, the Duke of Carinthia, and (as some report) the Earle of Baden, with a mightie power, and in battell aray, approching towards them, that accursed crew immediately vanished, and all those Tartarian vagabonds retired themselues into the distressed and vanquished land of Hungarie who as they came suddenly, so they departed also on the sudden which their celeritie caused all men to stand in horrour and astonishment of them. But of the sayd fugitiues the prince of Dalmatia tooke eight, one of which number the Duke of Austria knew to be an English man, who was perpetually banished out of the Realme of England, in regard of certaine notorious crimes by him committed. This fellow, on the behalfe of the most tyrannicall king of the Tartars, had bene twise, as a messenger and interpreter, with the king of Hungarie, menacing and plainely foretelling those mischiefes which afterward happened, vnlesse he would submit himselfe and his kingdome vnto the Tartars yoke. Well, being allured by our Princes to confesse the trueth, he made such oathes and protestations, as (I thinke) the deuill himselfe would haue beene trusted for. First therefore he reported of himselfe, that presently after the time of his banishment, namely about the 30. yere of his age, hauing lost all that he had in the citie of Acon at Dice, euen in the midst of Winter, being compelled by ignominious hunger, wearing nothing about him but a shirt of sacke, a paire of shooes, and a haire cappe onely, being shauen like a foole, and vttering an vncoth noise as if he had bene dumbe, he tooke his iourney, and and so traueiling many countreyes, and finding in diuers places friendly entertainment, he prolonged his life in this maner for a season, albeit euery day by rashnesse of speech, and inconstancie of heart, he endangered himselfe to the deuill. At length, by reason of extreame trauaile, and continuall change of aire and of meats in Caldea, he fell into a greuious sicknesse, insomuch that he was wearie of his life. Not being able therefore to go forward or backeward, and staying there a while to refreshe himselfe, he began (being somewhat learned) to commend to writing those wordes which hee heard spoken, and within a short space, so aptly to pronounce, and to vtter them himselfe, that he was reputed for a natiue member of that countrey: and by the same dexteritie he attained to manie languages. This man the Tartars hauing intelligence of by their spies, drew him perforce into their societie and being admonished by an oracle or vision, to challenge dominion ouer the whole earth, they allured him by many rewards to their faithfull seruice, by reason that they wanted interpreters. But concerning their maners and superstitions, of the disposition and stature of their bodies, of their countrey and maner of fighting &c, he protested the particulars following to be true: namely, that they were aboue all men, couetous, hasty, deceitfull, and mercilesse: notwithstanding, by reason of the rigour and extremitie of punishments to be inflicted vpon them by their superiours, they are restreined from brawlings, and from mutuall strife and contention. The ancient founders and fathers of their tribes, they call by the name of gods, and at certaine set times they doe celebrate solemne feasts vnto them, many of them being particular, & but foure onely generall. They thinke that all things are created for themselues alone. They esteeme it none offence to exercise cruelty against rebels. They be hardie and strong in the breast, leane and pale-faced, rough and huf-shouldered, hauing flatte and short noses, long and sharpe chinnes, their vpper iawes are low and declining, their teeth long and thinne, their eyebrowes extending from their fore-heads downe to their noses, their eies inconstant and blacke, their countenances writhen and terrible, their extreame ioynts strong with bones and sinewes, hauing thicke and great thighes, and short legs, and yet being equall vnto vs in stature: for that length which is wanting in their legs is supplied in the vpper parts of their bodies. Their countrey in olde time was a land vtterly desert and waste, situated far beyond Chaldea, from whence they haue expelled Lions, Beares, & such like vntamed beasts with their bowes, and other engines. Of the hides of beasts being tanned, they vse to shape for themselues light, but yet impenetrable armour. They ride fast bound to their horses, which are not very great in stature, but exceedingly strong, and mainteined with little prouender. They vse to fight constantly and valiantly with iauelines, maces, battle axes, and swords. But specially they are excellent archers, and cunning warriers with their bowes. Their backs are slightly armed, that they may not flee. They withdraw not themselues from the combate, till they see the chiefe Standerd of their Generall giue backe. Vanquished, they aske no fauour and vanquishing, they shew no compassion. They all persist in their purpose of subduing the whole world vnder their owne subiection, as if they were but one man, and yet they are moe then millions in number. They haue 60000. Courriers, who being sent before vpon light horses to prepare a place for the armie to incampe in, will in the space of one night gallop three days iourney. And suddenly diffusing themselues ouer an whole prouince, and surprising all the people thereof vnarmed, vnprouided, dispersed, they make such horrible slaughters that the king or prince of the land inuaded, cannot finde people sufficient to wage battell against them, and to withstand them. They delude all people and princes of regions in time of peace, pretending that for a cause which indeed is no cause. Sometimes they say, that they will make a voyage to Colen, to fetch home the three wise kings into their owne countrey; sometimes to punish the auarice and pride of the Romans, who oppressed them in times past, some times to conquere barbarous and Northren nations; sometimes to moderate the furie of the Germans with their owne meeke mildnesse; sometimes to learne warlike feats and stratagems of the French; sometimes for the finding out of fertile ground to suffice their huge multitudes; sometimes again in derision they say, that they intend to goe on pilgrimage to S. Iames of Galicia. In regard of which sleights and collusions certaine vndiscreet gouernors concluding a league with them, haue granted them free passage thorow their territories, which leagues notwithstanding being violated, were an occasion of ruine and destruction vnto the foresayd gouernours, &c.

* * * * *

Libellus historicus Ioannis de Plano Carpini, qui missus est Legatus ad Tartaros anno Domini 1246. ab Innocentio quarto Pontifice maximo. Incipit Prologus in librum Tartarorum.

Omnibus Christi fidelibus ad quos prasens scriptum peruenerit, frater Ioannes de Plano Carpini ordinis fratrum minorum, Apostolica sedis Legatus, nuncius ad Tartaros et nationes alias Orientis, Dei gratiam in prasenti, et gloriam in futuro, et de inimicis suis gloriam triumphalem. Cum ex mandato sedis apostolica iremus ad Tartaros et nationes alias Orientis, et sciremus Domini Papa et venerabilium Cardinalium voluntatem, eligimus prius ad Tartaros profiscisci. Timebamus enimne per eos in proximo ecclesia Dei periculum immineret. Et quamuis a Tartaris et alijs nationibus timeremus occidi, vel perpetuo captiuari, vel fame, siti, algore, astu, contumelia, et laboribus nimijs, et quasi vltra vires affligi (qua omnia multo plusquam prius credidimus, excepta morte vel captiuitate perpetua nobis multipliciter euenerunt) non tamen pepercimus nobis ipsis, vt voluntatem Dei secundum Domini papa mandatum adimplere possemus, et vt proficeremus in aliquo Christianis, vt saltem scita veraciter voluntate et intentione ipsorum, possemus illam patefacere Christianis, ne forte subito irruentes inuenirent eos imparatos, sicut peccatis hominum exigentibus alia vice contigit: et fecerunt magnam stragem in populo Christiano. [Sidenote: Annus & 4 menses & amplius.] Vnde quacunque pro vestra vtilitate vobis scribimus ad cautelam, tanto securius credere debetis, quanto nos cuncta vel ipsi vidimus oculis nostris, qui per annum et quatuor menses et amplius, ambulauimus per ipsos et cum ipsis, ac fuimus, inter eos, vel audiuimus a Christianis qui sunt inter eos captiui, et vt credimus fide dignis. Mandatum etiam a supremo pontifice habebamus, vt cuncta, perscrutaremur et videremus omnia diligenter. [Sidenote: Frater Benedictus Polonus comes Ioannis de Plano Carpini.] Quod tam nos quam frater Benedictus eiusdem ordinis qui nostra tribulationis fuit socius et interpres fecimus studiose.

De terra Tartarorum, situ, qualitate & dispositione aeris in eadem. Cap. 1.

Volentes igitur facta scribere Tartaroram, vt lectores facilius valeant inuenire, hoc modo per capitula describemus. Primo quidem dicemus de terra. Secundo de hominibus. Tertio de ritu. Quarto de moribus. Quinto de ipsorum imperio. Sexto de bellis. Septimo de terris quas eorum dominio subiugauerant. Octauo quomodo bello occurratur eisdem. De terra possumus hoc modo tractare. In principio quidem dicemus de situ ipsius: secundo de qualitate: tertio de dispositione aeris in eadem. Terra vero pradicta est in ea posita parte Orientis in qua oriens sicut credimus coniungitur Aquiloni. [Sidenote: Al. Solanganorum. Oceauns ab Aquilone.] Ab Oriente autem est terra posita. Kyraiorum et etiam Solangorum: a meridie sunt terra Saracenorum inter Occidentem et Meridiem Huyrorum. Ab Occidente prouincia Naymanorum; ab Aquilone mari oceano circundatur. Hac vero in parte aliqua est nimium montuosa, et in aliqua est campestris, sed fere tota adimxta glarea, raro argillosa, plurimum est arenosa. In aliqua parte terne sunt aliqua modica silua: alia vero est sine lignis omnino. Cibaria autem sua decoquunt et sedent tam imperator quam principes et alij ad ignem factum de boum stercoribus et equorum. Terra autem pradicta non est in parte centesima fructuosa: nec etiam potest fructum portare nisi aquis fluuialibus irrigetur. Sed aqua et riui ibidem sunt pauci: flumina vero rarissima vnde ibidem villa sunt pauca; nec aliqua ciuitates excepta vna, qua esse dicitur satis bona; [Sidenote: Syra orda, curia maior imperatoris.] nos autem non vidimus illam, sed fuimus prope ad dimidium diem, cum apud Syram ordam essemus, qua curia est maior imperatoris eorum. Et licet alias infructuosa sit, quamuis non multum tamen competenter est alendis pecoribus apta. Aer in ipsa est mirabiliter inordinatus. In media etiam astate quando in alijs partibus solet calor maximus abundare; ibi sunt tonitrua magna et fulgura, ex quibus homines quam plurimi occiduntur. [Sidenote: Maxima niues in astate in Tartaria.] Cadunt etiam ibi eodem tempore maxima niues. Ibi sunt etiam frigidissimorum ventorum tam maximes tempestates, quod cum labore vix possunt homines aliquando equitare. Vnde cum essemus apud ordam (sic enim stationes imperatoris apud eos et principum appellantur) iacebamus in terra pra magnitudine venti prostrati, et propter pulueris multitudinem videre minime poteramus. In ea etiam in hyeme nusquam pluit, sed in astate: et tam modicum, quod vix potest aliquando puluerem et radices graminum madidare. [Sidenote: Grando maxima.] Grando etiam ibi sape maxiina cadit. [Sidenote: Maxima inundatio exubita grandinis resolutione.] Vnde eo tempore quando fuit electus, et in sede regni poni debuit imperator, nobis in curia existentibus, tanta cecidit grando, quod ex subita resolutione sicut plenius intelleximus, plusquam centum et quadraginta homines in eadem curia fuerunt submersi. Res autem et habitacula plura deducta fuerunt. Ibi est etiam in astate subito magnus calor, et repente maximum frigus. In hyeme vero in aliqua parte cadunt maxima niues, in alia autem parua. [Sidenote: Iter quinque mensium et dinudij.] Et vt breuiter de terra concludam, magna est, sed aliter, sicut vidimus oculis nostris, (quia per ipsam circuendam quinque mensibus et dimidium ambulauimus) multo vilior est, quam dicere valeamus.

De formis Tartarorum, de coniugio, vestibus et habitaculis eorum. Cap. 2.

Dicto de terra, de hominibus est dicendum. Primo quidem formas describemus personarum. Secundo de ipsorum coniugio supponemus. Tertio de vestibus. Quarto de habitaculis. Quinto de rebus eorum. Forma personarum ab hominibus alijs est remota. Inter oculos enim et genas plusquam alij homines sunt lati. Gena etiam satis prominent a maxillis. Graciles sunt generaliter in cingulo exceptis quibusdam paucis. Pene omnes sunt mediocris statura. Barba fere omnibus minime crescit. Aliqui tamen in inferiori labio et in barba modicos habent crines, quos minime tondent. Super verticem capitis in modum clericorum habent coronas, et ab aure vna vsque ad aliam, ad latitudinem trium digitorum similiter omnes radunt. Qua rasura corona pradicta iunguntur. Super frontem etiam ad latitudinem duorum digitorum similiter omnes radunt. Illos autem capillos qui sunt inter coronam et prataxatam rasuram crescere vsque ad supercilia sinunt. Et ex vtraque parte frontis tondendo plusquam in medio crines faciunt longos: reliquos vero crines permittunt crescere vt mulieres. De quibus faciunt duas cordas, et ligant vnamquamque post aurem. Pedes etiam modicos habent. Vxores vero habet vnusquisque quot potest tenere. Aliquis centum, aliquis quinquaginta, aliquis decem, aliquis plures vel pauciores: et omnibus parentibus generaliter iunguntur, excepta matre, filia, vel sorore ex eadem matre, sororibus etiam ex patre: tamen et vxores patris post mortem ducere possunt. Vxorem etiam fratris alter frater iunior post mortem vel alius de parentela iunior ducere tenetur. Reliquas mulieres omnes sine vlla differentia ducunt in vxores, et emunt eas valde pretiose a parentibus suis. Post mortem maritorum de facili ad secunda coniugia non migrant, nisi quis velit suam nouercam ducere in vxorem. [Sidenote: Vestes.] Vestes autem tam virorum quam mulierum sunt vno modo formata. Pallijs, cappis vel capputijs vel pellibus non vtuntur. Tunicas vero portant de Bukeramo, purpura, vel Baldaquino in hunc modum formatas. A supremo vsque deorsum sunt scissa, quia ante pectus dupticantur. A latere vero sinistro vna, et in dextris tribus ligaturis nectuntur, et in latere et in sinistro vsque ad brachiale sunt scissa. Pellicia cuiuscunque sunt generis in eundem modum formantur: superius tamen pellicium exterius habet pilum, sed a posterioribus est apertum. Habet autem caudulam vnam vsque ad genua retro. Mulieres vero qua sunt maritata habent tunicam valde amplam et vsque ad terram ante scissam. Super caput vero habent vnum quid rotundum de viminibus vel de cortice factum, quod in longum protenditur ad vnam vlnam, et in summitate desinit in quadrum: et ab imo vsque ad summum in amplitudine semper crescit, et in summitate habet virgulam vnam longam et gracilem de auro vel de argento seu de ligno, vel etiam pennam: et est assutum super vnum pileolum, quod protenditur vsque ad humeros. Instrumentum pradictum est tectum de buccaramo, siue purpura vel baldaquino: sine quo instrumento coram hominibus nunquam vadunt, et per hoc ab alijs mulieribus cognoscuntur. Virgines autem et iuuenes mulieres cum magna difficultate a viris suis possunt discerni: quum per omnia vestiuntur vt viri. Pileola habent alia quam alia nationes, quorum formam intelligibiliter describere non valemus. [Sidenote: Tabernacula.] Stationes rotundas habent in modum tentorij praparatas, de virgis et baculis subtiliter factas. Supra vero in medio rotundam habent fenestram vnde lumen ingreditur, et vt possit fumus exire: quia semper in medio ignem faciunt. Parietes autem et tecta filtro sunt cooperta. Ostia etiam de filtro sunt facta. Quadam stationes sunt magna, quadam parua, secundum dignitatem et hominum paruitatem. Quadam soluuntur subito et reparantur et super somarios deferuntur. Quadam dissolui non possunt, sed in curribus deferuntur. Minoribus autem in curru ad deferendum vnus bos; maioribus tres vel quatuor, vel etiam plures, vel quod est magis, sufficiunt ad portandum. [Sidenote: Opes in pecore.] Quocunque vadunt siue ad bellum, siue alias, semper illas deferunt secum. In animalibus sunt diuites valde: in camelis, bobus, ouibus, capris, et equis. Iumentorum tantam habent multitudinem, quantam non credimus habere totum mundum. Porcos et alias bestias minime habent.

De cultu et de hijs qua credunt esse peccata, et de diuinationibus et ritu funeris eorum, et de purgationibus suorum peccatorum. Cap. 3.

Dicto de hominibus, dicendum est de ritu: de quo tractabimus in hunc modum. Primo de cultu: secundo de hijs qua credunt esse peccata: tertio de diuinationibus, et purgationibus peccatorum: quarto de ritu funeris. Vnum Deum credunt, quem credunt esse factorem omnium visibilium et inuisibilium. Et credunt eum tam bonorum in hoc mundo quam panarum esse factorem: non tamen orationibus vel laudibus, aut ritu aliquo ipsum colunt. Nihilommus habent idola quadam de filtro ad imaginem hominis facta; et illa ponunt et vtraque parte ostij stationis, et subtus illa ponunt quiddam de filtro in modum vberis factum, et illa credunt esse pecorum custodes, et eis beneficium lactis et pullorum prastare. Alia vero faciunt de pannis sericis, et illa multum honorant. Quidam ponunt illa in pulchro curru tecto ante ostium stationis: et quicunque aliquid de illo curru furatur, sine vlla miseratione occiditur. Duces, millenarij, et centenarij vnum semper habent in medio stationis. Pradictis idolis offerunt primum lac omnis pecoris et iumenti. Et cum primo comedere et bibere incipiunt, primo offerunt eis de cibarijs et potu. Et cum bestiam aliquam occidunt, offerunt cor Idolo quod est in curru in aliquo cypho, et dimittunt vsque mane, et tunc auferunt de prasentia eius et decoquunt et manducant. Primo etiam imperatori faciunt idolum, quod ponunt in curru, ante quam stationem honorifice, sicut vidimus ante ordam imperatoris istius offerunt munera multa. Equos etiam offerunt ei, quos nullus audet ascendere vsque ad mortem. Alia etiam animalia eidem offerunt. Qua vero occidunt ad manducandum, nullum os ex eis confringunt, sed igni comburunt. Et etiam ad meridiem tanquam Deo inclinant, et inclinare faciunt alios nobiles, qui se reddunt eisdem. Vnde nuper contigit quod Michael, qui fuit vnus de magnis ducibus Russia, cum iuisset ad se reddendum Bati, fecerunt eum prius inter duos ignes transire: Post hoc dixerunt, quod ad meridiem Cyngis inclinaret. Qui respondit, quod Bati et seruis suis inclinaret libenter, sed imagini hominis mortui non inclinaret, quia non licet hoc facere Christianis. Et cum sape diceretur, quod inclinaret, et nollet, mandauit ei pradictus per filium Ieroslai, quod occideretur si non inclinaret. [Sidenote: Martyrium Michaelis ducis Russia.] Qui respondit, quod potius vellet mori, quam hoc faceret, quia non liceret. At ille satellitem vnum misit, qui tam diu contra cor eum in ventre calce percussit, quousque deficeret. Tunc quidam de suis militibus quia astabat confortans eum dixit: Esto robustus quia hac poena non diu tibi durabit, et statim sequetur gaudium sempiternum: post hoc fuit caput eius cultello pracisum. Militi vero pradicto fuit caput etiam cultello amputatum. Solem igitur lumina et ignem venerantur et adorant, et aquam et terram, eis cibonim et potus primitias offerentes, et mane potissime antequam comedant et bibant: quia de cultu Dei nullam legem obseruant. Neminem cogunt suam fidem vel legem negare. Accidit tamen dum adhuc nuper essemus in terra quod Andreas dux de Saruogle [Marginal note: Vel, Sciruogle. Andreas dux Russia.] qua est in Russia fuit apud Bati accusatus, quod educeret equos Tartarorum de terra et venderet alias, et cum tamen non esset probatum fuit, occisus: quod audiens iunior frater eius, venit cum vxore occisi ad ducem pradictum Bati, volens supplicare, ne terra tolleretur eisdem. Qui dixit par esse, quod vxorem fratris carnalis pradicti duceret in vxorem: et mulieri pracepit ducere illum in virum secundum consuetudinem Tartarorum. Qui respondit, quod prius vellet occidi, quam faceret contra legem. At ille, nihilominous tradidit eam illi, quamuis renuerat quantum posset: et duxerunt ambo in lecto, et posuerunt puerum super illam plorantem et clamantem et cogerunt eos commisceri coactione non conditionali, sed absoluta. [Sidenote: De superstitiosis traditionibus eorum. [Greek: Ethelothraeskeia.]] Quamuis de iustitia facienda, vel peccato, cauendo nullam habeant legem, nihilominus tamen habent aliquas traditiones, quas dicunt esse peccata: quas confinxerunt ipsi et patres eorum. Vnum est, cultellum figere in igne, vel etiam quocunque modo tangere cum cultello: vel cum cultello extrahere carnes de caldario: iuxta ignem etiam incidere cum securi. Credunt etiam quod sic auferri caput debeat igni. Item appodiare se ad flagellum, cum quo percutitur equus: Ipsi enim calcaribus non vtuntur. Item tangere flagellis sagittas. Item iuuenes aues occidere, vel accipere: cum froeno equum percutere, Item os cum osse alio frangere. Item lac vel aliquem potum vel cibum super terram effundere. In statione mingere, sed si voluntarie facit occiditur: si autem aliter, oportet quod pecunia soluatur incantatori, qui purificet eos: faciat etiam stationem et ea qua in ipsa sunt inter duos ignes transire. Sed antequam sic purificetur nullus audet intrare vel aliquid de ipsa portare. Item si alicui morsus imponitur, et deglutire non potest, et de ore suo eijcit eum, fit foramen sub statione, et extrahunt per illud foramen, et sine vlla misericordia occiditur. [Sidenote: [Greek: atheotaes].] Item si aliquis calcat limen stationis alicuius ducis interficitur eodem modo. Et multa habent similia, de quibus longum est narrare. Sed homines occidere, aliorum terras inuadere, res aliorum accipere, quocunque iniusto modo fornicari, alijs hominibus iniunari, facere contra Dei prohibitiones et Dei pracepta, nullum est peccatum apud eos. De vita aterna et damnatione perpetua, nihil sciunt. Credunt tamen quod post mortem in alio seculo viuant, greges multiplicent, comedant, bibant, et alia faciant, qua in hoc seculo a viuentibus hominibus fiunt. Diuinationibus, augurijs, aruspicijs, veneficijs, incantationibus multum intendunt. Et cum a damonibus ipsis respondetur, credunt quod Deus ipsis loquatur, quem Deum vocant Itoga: sed Comani Cham, id est, imperatorem ipsum appellant, quem mirabiliter timent et reuerentur: ac oblationes offerunt multas, et primitias cibi et potus. Secundum autem responsa ipsius faciunt vniuersa. [Sidenote: Cultus luna.] In principio etiam lunationis vel plenilunio incipiunt quicquid noui agere volunt. Vnde illam magnum imperatorem appellant, eique genua flectunt et deprecantur. Solem dicunt esse matrem luna, eo quod lumen a sole recipiat. Et vt breuiter dicam per ignem credunt omnia purificari. Vnde cum nuncij veniunt ad eos, vel principes, vel qualescunque persona, oportet ipsos et munera qua portant per duos ignes transire, vt purificentur. Item si cadit ignis de coelo super pecora, vel super homines, quod ibidem sape contingit, siue aliquid talium euenerit eis, per quod immundos seu infortunatos se reputant, oportet similiter per incantatores mundari. Et quasi omnem spem suam in talibus posuerunt. [Sidenote: Ritus funebris.] Quando aliquis eorum infirmatur, ponitur in statione eius vna hasta, et contra illam filtrum circumuoluitur nigrum: et ex tunc nullus audet alienus postes stationum intrare. Et quando incipit agonizare, omnes recedunt ab eo; quoniam nullus de ijs qui morti eius assistunt, potest ordam alicuius ducis vel imperatoris vsque ad nouam lunationem intrare. Cum autem mortuus est, si est de maioribus, sepelitur occulte in campo vbi placuerit: sepelitur autem cum statione sedendo in medio eius, et ponunt mensam ante eum, et alueum carnibus plenum, et cyphum lactis iumentini: Sepelitur autem cum eo vnum iumentum cum pullo, et equus cum frano et sella: et alium equum comedunt et stramine corium implent, et super duo vel quatuor ligna altius ponunt, vt habeat in alio mundo stationem vbi moretur, et iumentum de quo lac habeat, et, possit sibi equos multiplicare, et equos etiam in quibus valeat equitare. Aurum et argentum sepeliunt eodem modo cum ipso. Currus in quo ducitur frangitur, et statio sua destruitur, nec nomen proprium eius vsque ad tertium generationem audet aliquis nominare. Alius etiam est modus sepeliendi quosdam maiores. Vaditur in campo occulte, et ibi gramma remouent cum radicibus et faciunt foueam magnam, et in latere illius fouea faciunt vnam sub terra, et illum seruum quem habet dilectum ponunt sub eo, qui iacet tam diu sub eo donec incipit agonizare, deinde extrahunt eum vt valeat respirare, et sic faciunt ter. Et si euadet, postea est liber, et facit quicquid ei placuerit, et est magnus in statione, ac inter parentes illius. [Sidenote: Idem mos sepeliendi fere in Florida.] Mortuum autem ponunt in foueam, qua est in latere facta cum his qua superius dicta sunt. Deinde replent foueam qua est ante foueam suam, et desuper gramina ponunt, vt fuerant prius, ad hoc, ne locus vlterius vileat inueniri. Alia faciunt vt dictum est. In terra eorum sunt coemeteria duo. Vnum in quo sepeliuntur imperatores, duces et nobiles omnes: et vbicunque moriuntur, si congrue fieri potest, illuc deferuntur. Sepelitur autem cum eis aurum et argentum multum. Aliud est in quo sepeliuntur illi qui in Hungaria interfecti fuerunt: multi enim ibidem occisi fuerunt. Ad illa coemeteria nullus audet accedere prater custodes, qui ad custodiendum positi sunt ibidem. Et si aliquis accesserit, capitur, spoliatur et verberatur, et valde male tractatur. Vnde nos ipsi nescientes intrauimus termmos coemeterij eorum qui in Hungaria occisi fuerunt, et venerunt super nos sagitta volantes: sed quia eramus nuncij consuetudinem terra nescientes, nos liberos dimiserunt abire. [Sidenote: Lustrationes ritus.] Parentes autem et omnes alij qui morantur in stationibus suis oportet purificari per ignem: qua purificatio fit hoc modo. Faciunt duos ignes et duas hastas ponunt iuxta ignes et vnam cordam in summitate hastarum: et ligant super cordam illam quasdam scissuras de buccharamo: sub qua corda et ligaturis inter illos duos ignes transeunt homines, bestia et stationes: Et sunt dua mulieres, vna hinc, et alia inde aquam projicientes, et quadam carmina recitantes. Et si aliqui currus ibi franguntur, vel etiam res ibi cadunt aliqus, incantatores accipiunt. Et si aliquis occiditur a tonitruo, omnes illos homines qui morantur in stationibus illis, oportet pradicto modo ignes transire. Statio, lectus, filtra, currus, vestes, et quicquid talium habuerint, a nullo tanguntur, sed tanquam immunda ab omnibus respuuntur.

De consuetudinibus bonis et malis et cibis eorum. Cap. 4.

Dicto de ritu, dicendum est de moribus: de quibus tractabimus hoc modo. Primo dicemus de bonis, secundo de malis: tertio de consuetudinibus: quarto de cibis. [Sidenote: Obedientia.] Pradicti homines, scilicet Tartari sunt magis obedientes Dominis suis quam aliqui homines in hoc mundo, siue religiosi, siue seculares: et magis reuerentur eosdem: neque de facili mentiuntur eis. Verbis ad inuicem raro aut nunquam contendunt, factis vero nunquam. Bella, rixa, vulnera, homicidia inter eos non contingunt. [Sidenote: Abstinentia.] Pradones et fures magnarum rerum non inueniuntur inter eos. Vnde stationes et currus eorum, vbi habent thesauram suum setis aut vectibus non firmantur. Si aliqua bestia perduntur, quicunque inuenent eas vel dimittit sic esse, vel ducit eas ad homines illos, qui positi sunt ad hoc. Homines autem quorum sunt bestia apud eosdem illas requirunt, et absque vlla difficultate recipiunt illas. [Sidenote: Comitas.] Vnus alium satis honorat: et ad inuicem sunt satis familiares: Et cibaria quamuis inter illos sint pauca, tamen inter se satis competenter communicant illa; et satis sunt sufferentes. [Sidenote: Temperantia.] Vnde quum ieiunant vno die vel duobus diebus nihil comedentes omnino de facili non videntur impatientes, sed cantant et ludunt quasi comederunt bene. In equitando multum sustinent frigus, et calorem nimium patiuntur. Non sunt homines delicati. Inuidi ad inuicem non videntur. Inter eos quasi nulla placita sunt: nullus alium spernit, sed iuuat et promouet quantum congrue potest. [Sidenote: Castitas mulierum.] Mulieres eorum sunt casta: nec de impudicitia earum inter eas aliquid auditur. Verba tamen quadam ex eis in ioco satis habent turpia et impudica. Seditiones vero inter eas raro vel nunquam audiuntur. Et quamuis multum inebrientur, in ebrietate sua tamen verbis vel facto nunquam contendunt. [Sidenote: Insolencia aduersus exteros.] Nunc de malis moribus eorum est supponendum. Superbissimi alijs hominibus sunt, et despiciunt omnes: ideo quasi pro nihilo reputant, siue nobiles sint, siue ignobiles. Vidimus euim in curia Imperatoris nobilem virum Ieroslaum. magnum Ducem Russia, filium etiam Regis et Regina Georgia, et Soldanos multos, duces etiam Soldanorum nullum honorem debitum recipere inter eos. Sed Tartari qui erant eis assignati, quantumcunque erant viles, antecedebant eos, et semper primum locum et summum tenebant: immo sape oportebat eos post posteriora sedere. [Sidenote: Iracundia Mendacitas.] Iracundi multum et indignantis natura sunt: et etiam alijs hominibus plus sunt mendaces, et fere nulla veritas inuenitur in eis. In principio quidem sunt blandi, sed in fine pungunt vt scorpio. [Sidenote: Fraudulentia Sordes.] Subdoli sunt et fraudulenti, et se possunt astutia circumueniunt omnes. Homines sunt immundi, sumendo cibum et potum, et alijs factis suis. Qui cum volunt aliquid mali facere alijs hominibus, miro modo occultant, vt prauidere non possint, vel contra eorum astutias remedium inuenire. [Sidenote: Temulentia.] Ebrietas honorabilis est apud eos: et quum multum quis bibit, ibidem reijcit, nec propter hoc dimittit quin iterum bibat. [Footnote: Chief engineer Melville, in his account of the adventures of the survivors of the “Jeanette” in the Lena Delta, gives a similar description of the drinking customs of the inhabitants of the _Tundra_.] Valde sunt cupidi et auari, exactores maximi ad petendum: tenacissimi retentores, et parcissimi donatores. Aliorum hominum occisio pro nihilo est apud illos. [Sidenote: Exortio Crudelitas.] Et, vt breuiter dicam, omnes mali mores eorum propter prolixitatem in scripto redigi non possunt. [Sidenote: Cibi.] Cibi eorum sunt omnia qua mandi possunt. Comedunt canes, lupos, vulpes, et equos; et in necessitate carnes humanas. Vnde quando pugnauerunt contra quandam ciuitatem Kytaorum, [Footnote: Query, the inhabitants of the province of Kutais, on the Euxine, or of Cathay?] vbi morabatur imperator ipsorum; eam obsederunt tam diu, quod defecerunt ipsis Tartaris omnino expensa, Et quia non habebant quod manducarent omnino, tunc accipiebatur de decem hominibus vnus ad manducandum. Abluuiones etiam qua egrediuntur de iumentis cum pullis manducant. Imo vidimus etiam eos pediculos manducare: vidimus etiam eos commedere mures. Mensalibus et manutergijs non vtuntur: panem non habent, nec olera, nec legumina, nec aliquid aliud nisi carnes: et tam paucas habent, quod alia nationes vix inde viuere possent. Cum pinguedine carnium multum polluunt manus: quando vero comederunt, tunc manus ad ocreas suas, vel ad gramina, vel ad aliquid talium tergunt. Solent etiam honestiores habere aliquos panniculos paruos, cum quibus vltimo tergunt manus, quando carnes manducarunt. Cibum vnius eorum incidit, et alius accipit cum puncto cultelli morsellos, et vnicuique prebet, quibusdam plus, quibusdam minus, secundum quod plus vel minus volunt eos honorare. Scutellas non lauant, et si aliquando cum brodio lauant carnium, iterum cum carnibus in olla reponunt. Ollas etiam vel caldaria, vel alia vasa ad hoc deputata si abluunt, simili modo lauant. Apud eos est magnum peccatum, si de cibo vel potu perire permittatur aliquid. Vnde ossa, nisi prins extrahatur medulla, dari canibus non permittunt. Vestes etiam non lauant, nec lauari permittunt et maxime quo tonitrua ab illa hora incipiunt donec desinant. Lac iumentinum bibunt in maxima quantitate si habent: bibunt etiam ouinum, caprinum, vaccinum, et camelorum. Vinum, ceruisiam, et medonem non habent, nisi ab alijs nationibus mittatur, vel donetur eisdem. In hyeme, nisi diuites sint, lac iumentinum non habent. Millium cum aqua decoquunt, quod tam tenue faciunt, quod non comedere sed bibere possunt. Et vnus quisque ex eis bibit cyphum vnum vel duos in mane, et nil plus in die manducant. In sero vnicuique parum de carnibus datur, et brodium de carnibus bibunt. In astate autem, quia tunc habent satis de lacte iumentino carnes raro manducant, nisi forte donentur eis, aut venatione aliquam bestiam ceperint, siue auem. [Sidenote: Poena adulterij.] Legem etiam siue consuetudinem habent occidendi virum et mulierem quos in adulterio inuenirent manifeste. Similiter et virginem si fornicata fuerit, mulierem occidunt et virum. [Sidenote: Furti. Arcani cuulgali.] Si aliquis inuenitur in prada vel in furto manifesto in terra potestatis eorum sine vlla miseratione occiditur. Item si aliquis eorum deundat consilium, maxime quando volunt ire ad bellum; centum plaga dantur super posteriora, quanto maiores dare cum baculo magno vnus rusticus potest. Item quando aliqui di minoribus offendunt in aliquo a suis maioribus non parciter eis, sed verberibus grauiter affliguntur. Item inter filium concubina et vxoris nulla est differentia, sed dat pater vnicuique eorum quod vult, et si est de genere ducum, ita est dux filius concubina, sicut filius legitimus. [Sidenote: [Greek: Poligamia.]] Et cum vnus Tartarus habet multas vxores, vnaquaque per se suam stationem, et familiam habet; et cum vna comedit, et bibit, et dormit vna die, et altera die cum alia. Vna tamen ex ipsis maior est inter alias, et frequentius cum illa quam cum alijs commoratur. Et cum tam multa sint inter se tamen de facili non contendunt, Viri nihil operantur omnino exceptis sagittis: et etiam de gregibus aliquantulam habent curam, sed venantur, et exercent se ad sagittandum: Omnes enim a paruo vsque ad magnum sagittarij sunt et boni. Et statim pueri eorum, cum sunt duorum annorum vel trium, incipiunt equitare. Equos eorum regunt et currunt in eis: et dantur eis arcus secundum suam atatem, et instruunt ad sagittandum. Agiles enim sunt et audates valde. Virgines et mulieres equitant, et agiliter in equis currunt vt viri. Vidimus enim eas arcus et pharetras portare. Et tam viri quam mulieres diu in equitando possunt durare. Breuissimas habent strepas: equos valde custodiunt; imo rerum omnium sunt magni conseruatores. [Sidenote: Foemina Meta incognita eodem modo vestiuntur.] Mulieres eorum omnia operantur. Pellicia, vestes, calceos, ocreas, et omnia opera qua de corio fiunt. Currus etiam ducunt et reparant camelos onerant, et velocissima sunt et strenua in omnibus operibus suis: foemoralibus omnes vtuntur: aliqua, sicut viri, sagittant.

De ipsorum Imperio. Cap. 5.

Dicto de eorum consuetudinibus, dicendum est de eorum imperio. Et primo de ipsius principio. Secundo de principibus eius. Tertio de dominio Imperatoris et principum. Terra quadam est in partibus Orientis, de qua dictum est supra, qua Mongol nominatur. Hac terra quondam quatuor populos habuit. [Sidenote: Tartaria populi Tartar fluuius.] Et vnus Yeka Mongol, id est, magni Mongali vocabatur Secundus Sumongol, id est Aquatici Mongali. Ipsi autem seipsos Tartaros appellabant, a quodam fluuio, qui currit per terram eorum, qui Tartar nominatur Allius appellatur Merkat, quartus Metrit. Hij populi omnes vnam formam personarum, et vnam linguam habebant: quamuis inter se per principes et prouincias essent diuisi. [Sidenote: Cygnis ortus et res gesta.] In terra Yeka Mongol fuit qui vocabatur Cyngis. Iste incepit esse robustus venator coram Domino. Didicit enim homines furari, rapere, pradari. Ibat autem ad alias terras, et quoscunque potuit capere, et sibi associare non demittebat homines vero sua gentis ad se inclinabat, qui tanquam ducem ipsum sequebantur, ad omnia malefacta. Hic autem incepit pugnare cum Sumongol, siue Tartaris postquam homines aggregauerat sibi, et interfecit ducem eorum, e multo bello omnes Tartaros sibi subiugauit et in suam seruitutem redegit. Post hac cum omnibus his pugnauit, cum Merkat, qui erant positi iuxta terram Tartarorum, quos etiam bello sibi subiecit: Inde procedens pugnauit contra Metritas, et etiam illos deuicit. [Sidenote: Naymani.] Audientes itaque Naymani, quod Cyngis erat taliter eleuatus, indignati fuerant. Ipsi enim habuerant Imperatorem, qui fuerat strenuus valde, cuidabant tributum omnes nationes pradicta. [Sidenote: Fratres discordantes oppressi.] Qui debitum vniuersa carnis exsoluens, filij eius successerunt loco eius; sed iuuenes erant et stulti, et populum nesciebant tenere sed inuicem diuisi erant et scissi: vnde medio tempore Cyngis erat taliter exaltatus, nihilominus, insultum faciebant in terras superius annotatas, viros et mulieres et pueros occidebant, et capiebant pradam eorum. Cyngis hoc audiens, omnes sibi subiectos homines aggregauit. [Sidenote: Kara Kitai.] Naymani et Kara Kitai, id est nigri Kitai, ex aduerso in quandam vallem strictam inter montes duos, per quam nos euntes ad imperatorem eorum transiuimus, similiter conueniunt: et commissum est pralium, in quo Naymani et Kara Kitai a Mongallis sunt deuicti, et maior pars eorum occisa: et alij qui euadere non potuerunt in seruitutem redacti sunt. [Sidenote: Occady-can.] In terra autem pradictorum Kara Kytaorum Occaday can filius Cyngis can, postquam positus fuit imperator, quandam ciuitatem, adificauit, quam Omyl [Marginal note: Vel Chanyl.] appellauit. [Sidenote: Homines syluestres.] Prope quam ad meridiem est quoddam desertum magnum, in quo syluestres homines pro certo habitare dicuntur, qui nulla modo loquuntur, nec in cruribus habent iuncturas: et si quando cadunt, per se surgere sine adiutorio aliorum minime possunt, aliquantam tamen habent discretionem. Mongali autem in terram eorum reuertentes se contra Kytaos in pralium praparauerunt, qui castra mouentes terram eorum intrauerunt. [Sidenote: De mutua victoria Mongalorum et Kytaorum. Tartarorum Kytama clades.] Imperator autem Kytaorum hoc audiens venit contra eos cum exercitu suo; et commissum est pralium durum; in quo pralio Mongali fuerunt deuicti: et omnes nobiles Mongalorum qui erant in pradicto exercitu fuerunt occisi vsque ad septem. Cyngis vero et alij qui remanserunt in tetram suam fugerunt. Et quum aliquantulum quieuisset Cyngis, praparauit se rursus ad pralium et contra terram Huiyrorum processit ad bellum. Isti homines Christiani de secta Nestorianorum erant, quos etiam bello deuicit, et eorum literas acceperunt. Nam prius scripturam aliquam non habebant. [Sidenote: Noua victoria litera.] Nunc autem eandem literam Mongallorum appellant. Inde processit contra terram Saruiuorum [Marginal note: Vel Saruiur.], et contra terram Karauitarum [Marginal note: Vel Karanitarum.], et contra terram Voyrat [Marginal note: Vel Hudirat.], et contra terram Comana, quas terras omnes deuicit. Inde est in teram suam reuersus. Et cum aliquantulum quieuisset, conuocans omnibus gentibus supradictis, contra Kytaos ad bellum processit, et cum diu contra eos pugnasset, magnam partem terra Kytaorum vicerunt: Imperatorem autem eorum concluserunt in sua ciuitate maiori: quam cum tam diu obsiderunt, quod exercitui defecerunt expensa, et cum non haberent quod manducarent, pracipit illis Cyngis can, quod de decem hominibus vnum darent ad manducandum. Illi autem de ciuitate pugnabant viriliter contra illos sagittis et machinis: [Sidenote: Argentum loco lapidum in hostem proiectum.] Et cum deficerent lapides, pro lapidibus proiecerunt argentum, et maxime liquefactum. Ciuitas enim hac multis diuitijs erat plena. Et cum diu pugnassent, et eam bello vincere minime possent, fecerunt vnam magnam viam sub terra ab exercitu vsque ad mediam ciuitatem, et aperientes subito terram, eis nescientibus prosilierunt in medio ciuitatis, et pugnabant cum hominibus ciuitatis, et illi qui erant extra simili modo pugnabant, et concidentes portas intrauerant ciuitatem: [Sidenote: Kytai victi.] et occidentes Imperatorem et homines plures, ciuitatem possidebant: et aurum et argentum, et omnes diuitias abstulerunt. Et cum terra pradicta Kytaoram suos homines prafecissent, in terram propriam sunt reuersi. [Sidenote: Cyngis salutator Imperator. Kyathaia pars in mari posita. Kytaorum litera et religio.] Et tunc Imperatore Kytaoram deuicto factus est Imperator. Quandam autem partem terra Kytaorum, qua posita est in mari, vsque in hodiernum diem nullatenus deuicerunt. Kytai autem, de quibus superius diximus, homines sunt Pagani, qui habent literam specialem: et habent nouum et vetus Testamentum; et habent vitas patrum, et Erimitas et domos quasi Ecclesias factas, in quibus orant temporibus suis: Et dicunt se quosdam sanctos, habere. Vnum Deum colunt: Dominum nostram Iesum Christum honorant, et credunt vitam aternam, sed minime baptizantur. Scripturam nostram honorant et reuerentur: Christianos diligunt, et Ecclesias faciunt plures. Homines benigni et humani satis videntur: barbam non habent, et in dispositione faciei satis concordant cum Mongalis, non tamen sunt in facie ita lati. [Sidenote: Opificiorum laus.] Linguam propriam habent: meliores artifices non inueniuntur in toto mundo in omnibus operibus, in quibus solent homines Terra eorum est opulenta valde in frumento, vino, auro, argento, et serico, et omnibus rebus in quibus solet sustentari humana natura. Et cum aliquantulum quieuissent, suos exercitus diuiserunt. [Sidenote: Thossuch can Cyngis filius Comanos deuicit. India minor debellata.] Vnum de filijs Tossuch nomine, quem etiam Can appellabant, id est Imperatorem, misit cum exercitu contra Comanos, quos multo bello deuicit: et postquam vicerat eos in terram suam reuertabatur. Alium etiam filium misit cum exercitu contra Indos; qui Minorem Indiam deuicerunt. Hij autem nigri sunt Saraceni, qui Athiopes nuncupantur. Hic autem exercitus contra Christianos, qui sint in India maiori in pugnaro processit. Quod audiens rex terra illius, qui vulgo Presbyter Iohannes appellatur, venit contra eos exercitu congregato. [Sidenote: Presbyter Iohannes: eiusdem stratagema.] Et faciens imagines cupreas hominum in sella posuit super equos, ponens ignem interius, et posuit hominem cum folle post imaginem cupream super equum: et cum multis imaginibus, et equis taliter praparatis venerunt contra pradictos ad pugnandum. Et cum ad locum pralij peruenissent, istos equos vnum iuxta vnum pramiserunt. Viri autem, qui erant retro, posuerunt nescio quid super ignem qui erat in pradicta imagine, et cum follibus fortiter sufflauerunt. Vnde factum est, quod de fumo illo aer est denigratus. [Sidenote: Victoria de Tartaris. ] Et tunc super Tartaros iecerunt sagittas, ex quibus multi interfecti et vulnerati fuerunt. Et sic cum confusione eos de finibus suis eiecerunt: Et nunquam audiuimus, quod vltra ad eos redierunt. [Sidenote: De monstrosis mulieribus et canibus monstrosa narratio.] Cum autem per deserta redirent, in quandam terram venerunt in qua quadam monstra foemineas imagines habentia reperirunt. Et cum interrogassent eas per multos interpretes vbi essent viri terra illius, responderunt quod in illa terra quacunque foemina nascebantur, habebant formam humanam: Masculi vero formam caninam. Et dum moram protraherant in terra pradicta, Canes in alia parte conuenerunt in vnum: Et dum esset hyems asperrima, se omnes proiecerunt in aquam: et post hac incontinenti in puluerem mouebantur, et ita puluis admixtus aqua super eos congelauit: [Sidenote: Glacies.] et dum sape; hoc fecissent, glacies densa facta est super eos: Vnde cum magno impetu cum Tartaris conuenerunt ad pugnam. At illi quum sagittas super eos iactabant, ac si super lapides sagitassent, retro sagitta redibant: Alia etiam arma eorum in nullo eos ladere potuerunt. Canes vero insultum facientes in eos morsibus vulnerauerunt, multos etiam occiderunt, et ita eiecerunt eos de finibus suis. [Sidenote: Burutabeth regio.] Et dum reuerteretur exercitus ille, venit ad terram Burutabeth, quos bello vicerunt: qui sunt Pagani. Qui consuetudinem mirabilem imo potius miserabilem habent. Quia cum aliquis patrum suorum humana natura debitum exsoluit, omnem congregant parentelam, et comedunt eum. [Sidenote: Incolarum mores.] Isti pilos in barba non habent: immo quoddam ferrum in manibus portant, cum quo barbam semper depilant, si forte aliquis crinis crescit in ipsa: et multum etiam deformes sunt. Inde exercitus ille reuertebatur in terram suam. [Sidenote: Terra Kergis Orientalis.] Cyngis can etiam eo tempore quo diuisit exercitus illos, misit in expeditione contra Orientem per terram Kergis, quos bello non vicit: et vsque ad Caspios montes peruenit, montes autem illi sunt de lapide adamantino. Vnde eorum sagittas et arma ferrea ad se traxerant. Homines inter Caspios montes conclusos viderunt, quia iam montem fregerunt: sed nubes quadam erat posita ante ipsos, ad quam accedere non poterant vllo modo quia statim moriebantur, cum perueniebant ad illam. [Sidenote: Nota iter duorum mensium versus Orientem.] Sed antequam peruenirent ad pradictum montem plusquam per mensem vastam solitudinem transierunt. Inde procedentes adhuc contra Orientem plusquam per mensem per magnum desertum iuerunt. Et peruenerunt ad quandam terram, vbi viderunt vias tritas, sed nullum hominem noterant inuenire. [Sidenote: Troglodyta.] Sed tantum quasiuerant per terram, quod inuenerunt hominem cum vxore sua; quos ante Cyngis can adduxerunt. Et cum interrogasset vbi essent homines terra illius, responderunt quod in terra sub montibus habitarent. At Cyngis can retenta vxore misit viram illum cum nuncijs suis mandans hominibus illis vt venirent ad mandatum ipsius. Illi vero euntes ad eos, narrauerunt omnia qua Cyngis can mandauerat. Qui responderunt quod tali die venirent ad mandatum suum faciendum. Medio vero tempore congregauerunt se per vias occultas sub terra et venerunt contra istos ad pugnandum: et irruentes subito super eos plurimos occiderunt. At illi, Cyngis can videlicet et sui fugam ineuntes, terram exierunt pradictam. Illos tamen homines, virum scilicet et mulierum secum duxerunt, qui vsque ad mortem in terra Tartarorum fuerunt. [Sidenote: Videtur hic sonitus fieri, et fragore glaciei, et niuium de montibus.] Interrogati vero quare sub terra habitarent, dixerunt quod vno tempore anni quum sol oritur, tantus souitus est, quod homines nulla ratione possunt sustinere. Immo etiam tunc percutiebant in organis et tympanis, et alijs instrumentis, vt illum sonitum non audirent. [Sidenote: Cyngis lex.] Et dum Cyngis de terra illa reuerteretur, defecerunt ei victualia et habebant maximam famem. Et tunc recentia interiora vnius bestia eos contigit inuenire: qua accipientes, depositis tamen stercoribus decoxerunt: et coram Cyngis can portantes cum suis illa comedit. Et ex hoc statutum fuit ab eo, vt nec sanguis, nec interiora, nec aliquid de bestia quod manducari potest, exceptis stercoribus, proijciatur. Et deinde in terram propriam est reuersus: et ibidem leges et statuta multiplicia iecit, qua Tartari non violabiliter obseruant. Ex quibus tantum duo dicemus. Vnum est, quod quicunque in superbia erectus, propria authoritate sine electione principum esse voluerit imperator, sine vlla miseratione debet occidi. Vnde ante electionem ipsius Cuynch propter hoc vnus de principibus, nepos ipsius Cyngis can fuit occissus. Volebat enim sine electione regnare. Aliud statutum est, quod sibi debent subiugare omnem terram: nec cum aliqua gente debent pacem habere, nisi prius eis subdatur, quo vsque veniat tempus occisionis eorum. Debent enim occidi, vt prophetatum est eis: Et illi qui euadere poterunt, vt dicunt, debent illam legem tenere quam tenent alij, qui eos bello deuincunt. Statuit etiam quod per millenarios, et centenarios et Decanos debeat eorum exercitus ordinari. [Sidenote: Interitus.] Post hoc ab ictu tonitrui esc occisus, peractis suis ordinationibus and statutis. Hic autem habuit quatuor filios: Vnus vocabatur Occoday, secundus Tossuch can, tertius Thaaday et nomen quarti ignoramus. [Sidenote: Liberi.] Isti quatuor filij cum alijs maioribus qui tunc erant, primum filium videlicet Occoday elegerunt imperatorem, filij autem istius Occoday Cuyne, qui nunc est imperator, Cocthen et Cyrenen. [Sidenote: Nepotes.] Et si plures habuerit filios ignoramus. Filij autem Tossuch can Bati: iste est ditior et potentior post imperatorem: Ordu, iste est senior omnium ducum: Syban, Bora, Bercuthanth: aliorum filiorum Tossuch can nomina ignoramus. Filij Thaaday sunt Burin et Chadan, nomina aliorum filiorum nescimus. Alterius autem filij Cyngis can, cuius nomen nescimus, filiorum nomina sunt hac. Vnus vocatur Mengu, cuius mater est Seroctan. Ista domina inter omnes Tartaros, excepta matre imperatoris, est magis nominata: et potentior est omnibus excepto Bati. Alius vocatur Becas. Alios filios habuit plures, sed eorum nomina ignoramus. [Sidenote: Duces.] Hac sunt ducum nomina. Ordu: iste fuit in Polonia et in Hungaria: Bati, Cathan, Syban, Bureth. Omnes isti fuerunt in Hungaria, Cyrpodan iste est adhuc vltra mare contra Soldanum Damasci. Isti remanserunt in terra: Mangu, Cuthen, Syrennen, Hybilay, Syremum, Synocur, Thuatamur, Cyragay, Sybedey, senex quidam miles inter eos, Bora, Berca, Mauci, Choranca: sed iste inter alios est minimus. Alij vero duces sunt plures, sed eorum nomina ignoramus.

[Sidennote: Imperatoris Tartarorum seruile in omnes imperium.] Imperator autem Tartarorum habet mirabile dominium super omnes. Nullus audet in aliqua parte morari, nisi ipse assignet ei. Ipse autem assignat vbi maneant duces: millenarij centenarijs. Centenarij decanis. Insuper quicquid pracipitur in quocunque tempore quocunque loco, siue ad bellum, siue ad mortem, siue ad vitam, sine vlla contradictione obediunt. Etiam si petit filiam virginem vel sororem, sine contradictione dant ei. Aut singulis annis, aut intermissis aliquibus annis virgines colligit ex omnibus finibus Tartarorum. Si ipse vult sibi retinere aliquas retinet: alias dat suis hominibus, sicut videtur ei expedire. Nuncios quoscunque quotcunque et vbicunque transmittit, oportet quod dent ei sine mora equos subdititios et expensas. Vndecunque venerint ei tributa vel nuncij, oportet quod equi, currus, et expensa similter dentur eis. [Sidenote: Inhumanitas erga Legatos.] Nuncij qui veniunt aliunde in magna miseria sunt in victu pariter et vestitu: quia expensa viles sunt et pauca: et maxime cum veniunt ad principes, et ibi debent moram contrahere. Tunc ita parum datur decem hominibus, quod inde vix possint viuere duo. Nec etiam in curijs principum, nec in via datur eis comedere, nisi semel in die, et satis parum. Insuper si aliqua iniuria sibi fiunt, conqueri de facili minime possunt. Vnde eos oportet illa patienter portare. Insuper multa tam a principibus, quam ab alijs nationibus et minoribus ab eis exiguntur: et si non daretur, vili pendunt eos, immo quasi pro nihilo habent eos. Et si a magnis viris mittuntur, nolunt ab eis modicum munus habere: sed dicunt: A magno homine venistis, et cur modicum datis? et accipere dedignantur. Et si nuncij bene volunt facere facta sua, oportet eos dare maiora. Idcirco magnam partem rerum, qua nobis a fidelibus erant data, oportuit nos de necessitate muneribus dare. Et sciendum, quod ita omnia sunt in manu imperatoris pradicti, quod nemo audet dicere, hoc est meum vel illius; sed omnia sunt Imperatoris, res, iumenta, et homines. Et super hoc etiam nuper emanauit Imperatoris statutum. Idem dominium per omnia habent duces super homines suos. Diuisi enim sunt homines Tartari, videlicet etiam alij inter duces. Nuncij etiam ducum, quocunque eos transmittunt, et homines tam Imperatoris quam alij omnes equos subdititios et expensas, et qui equos custodiant, et etiam nuncijs seruiant sine contradictione dare tenentur. Imperatori autem iumenta vt habeat ex eis lac ad annum vel ad duos, vel ad tres, sicut placuerit ei, tam duces quam alij pro redditu dare tenentur. Et homines ducum idem facere tenentur dominis suis. Inter eos enim nullus est liber. Et vt breuiter dicam, Quicquid Imperator et duces volunt, et quantum volunt de rebus suis accipiunt. De personis etiam eorom disponunt per omnia, sicut volunt. [Sidenote: Occaday secundus Imperator Tartarorum.] Mortuo Imperatore, sicut superius dictum est, conuenerunt Duces et elegerunt Occoday filiam Cyngis can pradicti Imperatorem. Qui habito consilio principum diuisit exercitus. Bati, qui in secundo gradu attinebat ei, misit contra Altisoldanum, et contra terram Biserminorum. Hij erant Saraceni, et Komanicum loquebantur. Et cum intrasset terram illorum pugnauit contra eos, et bello eos sibi subiecit. Quadam autem ciuitas qua Barthra [Marginal note: Barthra ciuitas vel Barchin.] dicitur, diu restitit ei, fecerant enim foueas multas in circuitu ciuitatis et operuerant illas; et quando illi veniebant cadebant in foueas. Vnde non potuerunt capere ciuitatem, donec illas foueas replessent. Homines autem de quadam ciuitate qua vocatur Iakint [Marginal note: Vel Sarguit.] hac audientes exierunt obuiam eis, se sponte in manus eorum tradentes: vnde ciuitas eorum non erat destructa, sed plures eorum occiderunt, et alios transtulerunt. Et accepto spolio ciuitatis, ipsam alijs hominibus repleuerunt. [Sidenote: Orna super Don fluuium.] Et venerunt contra ciuitatem qua vocatur Orna. Ista ciuitas erat nimium populosa: Christiani ibi erant plures; Gazari videlicet, Rutheni, et Alani, et alij: nec non et Saraceni, Saracenorum enim erat dominium ciuitatis. Hac autem ciuitas erat diuitijs multum plena. Est enim posita super fluuium qui vocatur Don, qui intrat in mare. Vnde est quasi portus: et forum maximum habebant de illa ciuitate alij Saraceni. Et cum non possent aliter deuincere, praciderunt fluuium, qui ciurrebat per ciutatem, et illam cum rebus omnibus submerserunt. Quo facto: postea intrauerunt terram Tortorum, qui similiter sunt Pagani: quam deuincentes, iuerunt contra Russiam, et fecerunt magnam stragem in terra Russia, ciuitates et castra destruxerunt, et homines occiderunt: [Sidenote: Kiouia ciuitas.] etiam Kiouiam qua erat Metropolis Russia obsederunt: et cum diu obsedissent, illam ceperunt, et occiderunt homines ciuitatis. Inde procedentes pugnando destruxerunt totam Russiam. De Russia autem et Comania processerunt duces pradicti, et pugnauerent contra Hungaros et Polonos. Ex quibus Tartaris in Polonia, et in Hungaria plures interfecti fuerunt. Et si non fugissent, sed viriliter restitissent, Hungari exiuissent Tartari de finibus suis: quia tunc habuerant timorem, quod omnes fugere attentabant. Sed Bati vaginato gladio in faciem eis restitit, dicens: Nolite fugere: quia si fugitis nullus euadet: Et si debemus mori, moriamur omnes: quia futurum est, vt Cyngis can pradixit, quod interfici debeamus: Et si nunc est tempus, sustineamus. Et sic animati sunt et remanserunt, et Hungariam destruxerunt. [Sidenote: Morduanorum terra.] Inde reuertentes iuerunt in terram Morduanorum, qui sunt Pagani, et bello deuicerunt. [Sidenote: Bulgaria magna.] Inde procedentes contra Bileros, id est Bulgariam magnam, et ipsam destruxerunt omnino. [Sidenote: Hungaria magna.] Inde procedentes ad Aquilonem adhuc contra Bascart, id est, Hungariam magnam, et eos etiam deuicerant. [Sidenote: Parossita.] Inde egredientes iuerunt ad Aquilonem, et venerunt ad Parossitas qui habent paruos stomachos et os paruulum, nec manducant, sed decoquunt carnes: quibus decoctis ponunt se inter fumum et ollam, et recipiunt fumum, et de hoc solo reficiuntur: Sed etiam si aliquid manducant, hoc valde modicum est. [Sidenote: Samogedi.] Inde procedentes venerunt ad Samogedos. Hij autem homines tantum de venationibus viuunt: tabernacula et vestes habent tantummodo de bestiarum pellibus. [Sidenote: Oceanus Septentrionails. Similes Frobisheri hominibus.] Inde vltra procedentes venerunt ad quandam terram super Oceanum, vbi inuenerunt quadam monstra qua per omnia formam humanam habebant, sed pedes desinebant in pedes bouinos, et faciem per omnia habebant vt canis: duo verba loquebantur more humano et tertio latrabant vt canis: et sic per interualia temporum latratum interponebant: tum ad naturam suam redibant: et sic intelligi poterat quod dicebant: Inde redierant in Comaniam, et vsque nunc quidam ex eis morantur ibidem. [Sidenote: Expeditio Cyrpodanis.] Cyrpodan vero eodem tempore misit Occoday can cum exercitu ad meridiem contra Kergis, quos etiam bello deuicit. Hij autem homines sunt pagani, qui pilos in barba non habent. Quorum consuetudo est talis. Cum pater moritur alicuius, pra dolore quasi vnam corrigiam in signum lamenti ab aure vsque ad aurem de facie sua leuant. [Sidenote: Armeni.] Quibus deuictis, ad meridiem iuit contra Armenos. [Sidenote: Hij videntur sagittasse balistis.] Sed cum per deserta transiret, etiam quadam monstra effigiem humanam habentia inuenerunt: sed non nisi vnum brachium cum manu, in medio pectoris, et vnum pedem habebant; et duo sagittarunt cum vno arcu, et isti ita fortiter currebant, quod equi eos inuestigare non poterant. Currebant enim saltando super illum vnum pedem, et cum essent fessi taliter eundo, ibant super manum et pedem, remouendo se quasi rota; et sic cum essent fessi iterum currebant secundum modum priorem: aliquos tamen occidebant ex eis. [Sidenote: Georgia.] Inde procedentes venerunt in Armeniam, quam bello vicerunt, et partem Georgia: et alia pars venit ad mandatum eorum; et quadraginta millia yperperorum singulis annis dederunt, et adhuc faciunt idem. [Sidenote: Terra Soldani Deurum.] Inde procedentes ad terram Soldani Deurum, qui erat satis magnus et potens, cum eo pugnauerunt et deuicerunt. [Sidenote: Terra Soldani Halapia.] Inde procedentes vltra de bellando et vincendo vsque ad terram Soldani Halapia et nunc terram illam impugnant, nec postea vsque in hodiernum diem in terram suam fuerunt reuersi. Alius exercitus iuit contra terram Calif de Baldach, quam sibi etiam subdiderunt: Et quadraginta bisantia exceptis Baldachinis et alijs muneribus omni die dant pro tributi: Et omni anno pro Calif, vt ad eos veniat, nuncios mittunt: qui cum tributo munera magna mittit, rogans vt eum supportent. Ipse vero imperator munera accipit et nihilominus vt veniat mittit pro eo.

Qualiter Tartari se habent in pralijs. Cap. 6.

Dicto de imperio, dicendum est hoc modo de bello. Primo de ordinatione acierum. Secundo de armis. Tertio de astutijs in congressione, quarto de crudelitate quam faciunt in captiuos. Quinto de oppugnatione castrorum et ciuitatum. Sexto de perfidia quam exercent cum hijs qui se reddunt eisdem. De ordinatione acierum dicemus hoc modo. Cyngis can ordinauit, vt decem hominibus praponeretur vnus: et ille secundum nos appellatur Decanus. Decem autem Decanis praponeretur vnus, qui centenarius nuncupatur: Decem vero Centenarijs praponeretur vnus qui millenarius nuncupatur decem millenarijs praponeretur vnus, et ille numerus vocatur tenebre apud eos. Cuncto vero exercitui praponnuntur duo duces vel tres, ita tamen quod habeant respectum ad vnum. Cum autem omnes sunt in bello si de decem hominibus fugit vnus vel duo, vel tres, vel etiam plures, omnes occiduntur. Et vt breuiter dicam, nisi communiter cedant, omnes qui fugiunt occiduntur. Item si vnus vel duo aut plures audacter ad pugnam accedunt, et decem alij non sequuntur etiam occiduntur. Item si vnus de decem vel plures capiuntur, et alij socij sui non liberant eos, etiam occiduntur. Duo arcus vel tres, vel vnum bonum ad minus, et tres pharetras magnas plenas de sagittis et vnam securim, et funes ad machinas trahendas habere debet vnusquisque. Diuites autem habent gladios acutos in fine, ex vna tantum parte incidentes, et aliquantulum curuos: et habent equum armatum, crura etiam tecta. Galeas et loricas quidam habent de corio in hunc modum formatas. Habent quasdam corrigias de boue ad latitudinem vnius manus, et bituminant tres vel quatuor simul, et ligant illos corrigiolis vel cordis. In corrigia superiori ponunt cordulas in fine; in inferiori ponunt in medio, et sic faciunt vsque ad finem. Vnde quum se inclinant in inferiores, corrigia superiores ascendunt et sic duplicantur super corpus, vel triplicantur. De coopertura equi faciunt quinque partes: ex vna parte faciunt vnam, ex alia parte faciunt aliam, quam partem ducunt a cauda vsque ad caput: qua ligantur ad sellam, et post sellam in dorso et etiam in collo, super renes etiam partem aliam ponunt, vbi dua partium ligatura iunguntur: in qua pecia faciunt vnum foramen, per quod caudas exponunt: et ante pectus ponant etiam vnam: qua omnes protenduntur vsque ad crurium iuncturas. Et ante frontem laminam ferream ponunt, qua ex vtraque parte colli partibus pradictis ligatur. Lorica vero etiam quatuor partes habet, vna pars protenditur a foemore vsque ad collum; sed est facta secundum dispositionem humani corporis: quia ante pectus est stricta; in rotundum obuoluitur circa corpus a brachijs inferius: Super humeros autem retro ad renes habent aliam peciam, qua protenditur a collo vsque ad aliam peciam, qua reuoluitur circa corpus: Super humeros autem ista dua pecia anterior videlicet et posterior, ad duas laminas ferreas qua sunt in vtroque humero fibulis connectuntur. Et in vtroque brachio vnam habent peciem, qua ab humero protenduntur vsque ad manus, qua etiam inferius sunt apta. Et in vtroque crure vnam habent peciam: qua pecia omnes fibulis coniunguntur. Galea autem superius est ferrea. Sed illud quod protegit in circuitu collum et gulam de corio fit. Et omnes ista pecia de corio sunt formata secundum modum superius annotatum. Quidam autem omnia qua superius diximus habent de ferro in hunc modum formata. Vnam laminam tenuem ad latitudinem vnius digiti faciunt, et ad longitudinem palma vnius. Et in hunc modum faciunt laminas multas: et in vnaquaque lamina octo foramina paruula faciunt, et interius tres corrigias strictas et fortes ponunt, et laminas vnam super aliam ponunt, quasi ascendendo per gradus: et ligant laminas pradictas ad corrigias tenuibus corrigiolis, quas mittunt per foramina superius annotata: Et in superiori parte consuunt corrigiolam vnam, vt lamina pradicta bene et firmiter cohareant sibi. Et faciunt ex laminis quasi corrigiam vnam, et postea ligant per pecias per omnia, sicut superius dictum est. Et ista faciunt tam ad equorum quam ad hominum armaturas. Et faciunt illa ita lucere, quod potest homo in eis faciem suam videre. Aliqui eoram lanceas habent: et in fine ferri lancea vnum habent vncum, cum quo trahunt hominem de sella si possunt. Longitudo saggitarum est duorum pedum et vnius palma, et duorum digitorum. Et quia diuersi sunt pedes, mensurum pedum geometricam ponimus. Duodecem grana hordei pollicis transuersio est. Sexdecem pollices transuersi faciunt vnum geometricum pedem. Ferramenta sagittarum sunt acutissima, et ex vtraque parte incidentia quasi gladius biceps, et semper portant limas iuxta pharetram ad acuendum sagittas. Ferramenta pradicta caudam habent acutam ad longitudinem vnius digiti, quam imponunt in lignum. Scutum habent de viminibus vel de virgulis factum. Saggitas habent alias ad sagittandum aues bestias et homines inermes ad trium digitorum latitudinem. Sagittas alias habent diuersimodas ad aues et bestias sagittandas. Quum ad bellum procedere volunt pracursores pramittunt, qui nihil secum portant prater filtra sua, equos et arma. Isti nihil rapiunt, domos non comburunt, bestias non occidunt: Sed tamen homines vulnerant et mortificant, et si non possunt aliud mittunt in fugam; multo libentius tamen occidunt, quam fugant, post istos sequitur exertitus, qui cuncta qua inuenit accipit, et homines etiam, si inueniri possunt, accipiunt et occidunt. [Sidenote: Mos tranandi flumina.] Quum autem ad flumina perueniunt, hoc modo transeunt illa etiamsi sunt magna. Maiores vnum rotundum et leue corium habent, in quo in summitate per circuitum crebras faciunt ansas, in quibus funem imponunt, et stringunt ita quod in circuitu faciunt quendam ventrem, quem replent vestibus, et alijs rebus, et fortissime comprimunt ad imuicem: post hoc in medio ponunt sellas et alias res duriores: homines autem in medio sedent: et ligant et caudam equi nauem hanc taliter praparatam, et vnum hominum qui equum regat faciunt pariter cum equo ante natare: vel habent aliquando duos remos, et cum illis remigant vltra aquam, et sic transeunt fluuium. Equos vero pellunt in aqua, et vnus homo iuxta vnum equum, quem regit, natat: et alij equi illum sequuntur. Et sic transeunt aquas et flumina magna. Alij vero pauperiores vnam bursam de corio bene consutam vnusquisque tenetur habere: in qua bursa vel in quo sacco vestes et omnes res suas imponunt; et in summitate saccum fortissime ligant, et suspendunt ad caudam equi, et transeunt, vt suptadictum est. Sciendum est, quod cum vident hostes tunc vadunt ad eos, et vnusquisque iacit tres saggitas vel quatuor contra aduersarios: Et si vident quod eos superare non possunt, retro gradiuntur ad suos: Et hoc faciunt in fraudem, vt aduersarij eos sequantur ad loca vbi insidias paruerunt: Et si inimici eorum sequuntur ad pradictas insidias, circumdant eos et sic vulnerant et occidunt. Item si vident quod magnus exercitus est contra eos, aliquando diuertunt ab eo per vnam dietam vel duas, et aliam partem terra inuadunt et spoliant: et interficiunt homines, et terra destruunt et deuastant. Et si vident quod hoc etiam facere non possunt, cedunt retro ad decem vel duo decem dietas: aliquando etiam morantur in loco tuto, quousque aduersariorum exercitus separetur, et tunc furtim veniunt, et depopulantur totam terram. In bellis etiam astutissimi sunt: quia iam per quadraginta annos et amplius cum alijs gentibus dimicarunt. Cum autem volunt ad pugnam accedere, omnes acies ordinant sicut deberent pugnare. Duces siue principes exercitus bellum non intrant, sed stant a longe contra inimicorum exercitum, et iuxta se habent pueros in equis et mulieres et equos. Et faciunt aliquando imagines hominum, et ponunt super equos. Hoc ideo faciunt, vt multitudo magna bellantium esse credantur. Contra faciem equorum vnam aciem captiuorum et aliarum gentium qua sunt inter eos transmittunt: et forsitan aliqui Tartari vadunt cum eis. Alias acies fortiorum hominum longe mittunt a dextras et a sinistris, vt non videantur ab aduersarijs suis: et sic circumdant aduersarios et colligunt in medium, et pugnare incipiunt ex omni parte. Et cum sunt aliquando pauci, putantur ab aduersarijs qui circumdati sunt, esse multi. Et maxime cum videant illos, qui sunt cum duce vel principe exercitus pueros et mulieres et equos, et homines fictos, vt dictum est supra: quos credunt esse pugnatores: et per hoc terrentur et confunduntur. Et si forte aduersarij bene pugnant, faciunt eis viam vt fugiant: et statim cum fugere incipiunt, ab inuicem separati insequuntur eos, et plures tunc occidunt fuga, quam mortificare possent in bello. Sciendum tamen est, quod si aliud possunt, non libenter congrediuntur, sed homines et equos sagittis vulnerant et occidunt. Munitiones in hunc modum expugnant. [Sidenote: Qualiter munitiones obsident.] Si est talis munitio ipsam circumdat, immo aliquando ita sepiunt, vt nullus ingredi vel exire possit. Expugnant fortissime machinis et sagittis: et nec die nec nocte cessant a pralio, vt illi qui sunt in munitionibus non quiescant. Ipsi Tartari quiescunt: quia acies diuidunt et vna succedit alteri in pugnam vt non nunium fatigentur. Et si eam taliter habere non possunt gracum proijciunt ignem. Imo solent aliquando accipere aruinam hominum quos occidunt, et liquefactum proijciunt super domos: Et vbicunque venit ignis super pinguedinem illam, quasi inextinguibiliter ardet. Et si ita non praualent, et si ciuitas illa vel castrum habeat flumen, obstruunt illud, vel faciunt alium alueum et submergunt illam munitionem si possunt. Si autem non possunt suffodiunt illam, et sub terra armati in ipsam ingrediuntur. Et cum iam intrauerunt, vna pars ignem imponit vt comburatur: et alia pars cum illius munitionis hominibus pugnat. Si autem nec sic illam vincere possunt, castrum vel munitionem suam faciunt contra illam, vt ab inimicorum iaculis non grauentur, et contra illam multo tempore iacent: nisi forte exterius adiutorium exercitus qui pugnat cum eis adhibeat, et vi remoueant ipsos. [Sidenote: Punica fides.] Sed cum iacent ante munitionem, blande eis loquuntur, et multa promittunt, ad hoc vt se in eorum manus tradant: Et si illi se eis tradiderint, dicunt: Exite, vt secundum morem nostrum vos muneremus. Et cum illi ad eos exeunt, quarunt qui sunt artifices inter eos, et illos reseruant: alios autem, exceptis illis quos volunt habere pro seruis cum securi occidunt. Et si aliquibus alijs parcunt, vt dictum est, nobilibus et honestis nunquam parcunt. Et si forte aliquo casu contingente reseruant aliquos nobiles; nec prece nec precio vltra de captiuitate possunt exire. In bellis autem quoscunque capiunt occidunt, nisi forte velint aliquos reseruare vt habeant eos pro seruis. Occidendos autem diuidunt per centenarios, vt cum bipenni interficiantur ab eis. Ipsi vero post hoc diuidunt captiuos, et vnicuique seruo ad interficiendum dant decem aut plures vel pauciores, secundum quod maioribus placet.

De terris quas eorum dominio subiugarunt. Cap. 7.

Scripto quomodo pugnant, dicendum est de terris, quas eorum dominio subiugarunt. De quo isto modo scribemus. Primo dicemus quomodo faciunt cum hominibus pacem. Secundo de terrarum nominibus quas sibi subdiderunt. Tertio de tyrannide quam exercent in eis. Quarto de terris qua viriliter restiterunt. Sciendum est quod cum nullis hominibus faciunt pacem, nisi subdentur eis, quia, vt dictum est supra, Cyngis can habent mandatum, vt cunctas si possunt sibi subijciant nationes. Et hac sunt illa qua petunt ab eis, vt vadant cum eis in exercitu contra omnem hominem quando placet, et vt dent decimam de omnibus tam de hominibus, quam de rebus. Computant enim decem, et vnum accipiunt. De puellis faciunt illud idem, quos in terram eorum deducunt et tenent eos pro seruis: reliquos numerant et ordinant secundum morem. Sed quando plene habent dominium super eos, si aliquid promiserunt eis nihil obseruant: sed quascunque possunt congrue occasiones inueniunt contra eos. Nam cum essemus in Russia, missus fuit Saracenorum ex parte Cuynthcan vt dicebatur et Bati et prafectus ille a quolibet homine qui habebat tres pueros vnum accipiebat: et quicunque viri non habebant vxores, illos deducebant, et faciebant de mulieribus etiam illud idem qua viros legitimos non habebant. Pauperes etiam qui mendicando suum victum quarebant similiter deportabunt. [Sidenote: Vrsi albi.] Reliquos autem secundum eorum consuetudinem numerauit, pracipiens vt vnusquisque tam paruus quam magnus, et infans vnius diei, siue pauper siue diues esset, tale tributum praberet: vt scilicet daret vnum pellem albi vrsi, et vnum nigrum castorem, et vnum Zabulum, et vnam nigram pellem cuiusdam animalis quod in terra latibulum habet, cuius nomen nescio in latinum transferre, sed Teutonice dicitur illit [Marginal note: Vel Illic.]: [Sidenote: Dochon.] Poloni autem et Rutheni appellant illam Dochon: et vnam nigram pellem vulpinam. Et quicunque ista non dat, inter Tartaros debet duci, et in eorum redigi seruitutem. Mittunt etiam pro principibus terrarum, vt ad eos veniant sine mora: et cum venerint, debitum honorem nullum recipiunt, sed habentur vt alia viles persona: et oportet vt eis munera magna prasentent, tam ducibus quam vxoribus eorum, et officialibus, millenarijs et centenarijs. Imo omnes generaliter, et ipsi etiam serui ab eis cum magna importunitate munera quarunt: Et non solum ab ipsis, sed etiam a nuncijs eorum cum mittuntur. Aliquibus etiam inueniunt occasiones vt eos occidant. Sicut de Michaele et alijs actum est. Aliquos vero alliciunt, quos permittunt redire. Aliquos etiam potionibus perimunt vel veneno. Eorum enim intentio est, vt ipsi soli dominentur in terra. Idcirco quarunt occasiones contra nobiles, vt eos occidant. Ab illis vero quos redire permittunt petunt eorum filios aut fratres, quos vlterius nunquam dimittunt. Sicut factum est de filio Ieroslai, et de quodam duce Alanorum, et alijs plurimis. Et si moritur pater vel frater siue hares, filium vel fratrem nunquam dimittunt: immo illius principatum totaliter accipiunt sibi. [Sidenote: Solangi. Bascha, vox Tartarica qua vtuntur Turci.] Sicut de quodam Solangorum vidimus esse factum, Baschathos suos ponunt in terris eorum quos redire permittunt, quibus oportet vt ad nutum tam duces quam alij debeant obedire. Et si homines alicuius ciuitatis vel terra non faciunt quod volunt, isti Baschathi imponunt eis, quod sunt Tartaris infideles: et sic ciuitatem illam vel terram destruunt et homines qui sunt in ea occidunt, per manum validam Tartarorum, qui ex mandato principis illius cui obedit terra illa veniunt eis nescientibus, et subito irruunt super eos: sicut nuper contigit cum in terra Tartarorum essemus de quadam ciuitate. Quod ipsummet de Ruthenis fecerunt in terra Comanorum. Et non solum princeps Tartarorum qui terram vsurpauit, sed prafectus ipsius, et quicunque Tartarus per ciuitatem illam siue terram transit quasi dominatur eidem, et maxime qui maior est apud eos. In super aurum et argentum, et alia qua volunt et quando libet ad imperatorem vadant Tartarorum ad placitandum. Sicut nuper contigit de duobus filijs regis Georgia. Vnus enim erat legitimus, et alter de adulterio natus, qui vocabatur Dauid legitimus autem Melic vocabatur. Filio adultera terra partem relinquebat pater. Alius vero, qui iunior erat, veniebat cum matre ad Tartarorum imperatorem, pro eo quod Dauid pradictus ad ipsum iter arripuerat veniendi. Mater alterius scilicet Melic regina Georgia, per quam maritus tenebat regnum, quia per foeminas illud regnum tenebatur, mortua fuit in via. Illi autem cum venerunt dederunt maxima munera: et maxime legitimus filius, qui repetebat terram quam reliquerat pater filio suo Dauid, cum non deberet habere, quia adultera filius erat. Ille vero respondit: Licet sim filius concubina, peto tamen vt fiat mihi iusticia secundum legem Tartarorum qui nullam differentiam faciunt inter filios legitima et ancilla: vnde fuit data sententia contra filium legitimum, vt ille Dauidi qui maior erat subesset, et terram haberet quiete et pacifice, quam dederat ei pater: et sic donaria qua dederat, et causam quam contra fratrem suum Dauid habuerat, amisit. Ab illis etiam nationibus qua longe sunt ab eis, et coniuncta sunt alijs nationibus quas aliquo modo timent, qua non sunt eis subiecta, tributum accipiunt et quasi misercorditer agunt cum eis, vt non adducant exercitum super eos, vel etiam vt alij non terreantur, se tradere eis. Sicut factum est de Obesis siue Georgianis, a quibus quinquaginta vel quadraginta millia, vt dictum est, yperperorum siue Bysantiorum accipiunt pro tributo: alias ad hoc in pace esse permittunt. Tamen, secundum quod intelleximus ab eis, rebellare proponunt.

Terrarum nomina quas vicerunt sunt hac. Kytai, Naymani, Solangi, Kara Kytai, siue nigri Kytai, Comania, Tumat, Vourat, Caraniti, Huyur, Soboal, Merkiti, Meniti, Baryhryur, Gosmit, Saraceni, Bisermini, Turcomani, Byleri magna Bulgaria, Baschare, magna Hungaria, Kergis, Colona, Thorati, Buritabeth, Parossiti, Sassi, Iacobiti, Alani, siue Assi, Obesi siue Georgiani, Nestoriani, Armeni, Cangiti, Comani Brutachi, qui sunt Iudai, Mordui, Torci, Gazari, Samogedi [Sidenote: Samogedi aquilonares.], Perses, Thoas, India minor siue Athiopia, Yrchasi, Rutheni, Baldach, Sarthi: Alia terra sunt plures, sed earum nomina ignoramus. Vidimus etiam viros et mulieres fere de omnibus terris supra nominatis. Hac autem sunt nomina Terrarum qua eis viriliter restiterunt, nec sunt adhuc subdita eis, India magna, Mangia; [Sidenote: Mangia.] Quadam pars Alanorum, Quadam pars Kytaorum, Sayi. Quandam enim ciuitatem Sayorum pradictorum obsederunt et debellare tentauerunt. At ipsi fecerunt machinas contra machinas eorum, et Tartarorum machinas omnes fregerunt, nec ciuitati appropinquare poterant ad pugnam contra machinas et balistas. Tandem vnam viam sub terra fecerunt, et prosiluerunt in ciuitatem, et alij tentabant incendere ciuitatem, alij pugnabant. Homines autem ciuitatis vnam partem populi ad extinguendum ignem posuerunt, et alia pars fortiter pugnabat cum hijs qui intrauerunt ciuitatem, et multos occiderunt ex eis, et alios vulnerauerunt, compellentes eos ad suos redire. At ipsi videntes quod nihil possent facere, et multi homines morerentur, recesserunt ab eis. In terra Saracenorum et aliorum vbi sunt quasi inter eos domini, accipiunt omnes artifices meliores, et in omnibus operibus suis ponunt. Alij autem artifices dant eis de opere suo tributum. Segetes omnes condunt in horreis dominorum: et vnicuique vnum pondus satis modicum dant in die: nihil aliud nisi ter in septimana modicum quid de carnibus eis prebent. Et illi hoc tantum artificibus faciunt qui in ciuitatibus commorantur. Item quando dominis placet iuuenes omnes accipiunt, et post se cum omnibus famulis suis ire cogunt: qui de catero certo sunt numero Tartarorum; immo potius de numero captiuorum: quia etsi inter ipsos sunt numerati, non tamen habentur in reuerentia sicut Tartari; sed habentur pro seruis, et ad omnia pericula vt alij captiui mittuntur. Ipsi enim in bello sunt primi: Etiam si debet palus vel aqua periculosa transiri, eos oportet primo vadum tentare. Ipsos est etiam necesse operari omnia qua sunt facienda. Ipsi etiam si in aliquo offendunt, vel si non obediunt ad nutum, vt asmi verberantur. Et vt breuiter dicam, modicum quid manducant, et etiam modicum bibunt, et pessime induuntur; nisi forte aliquid possunt lucrari, nisi sunt aurifabri et alij artifices boni. Sed aliqui tam malos dominos habent, quod nihil eis dimittunt, nec hadent tempus pra multitudine operum dominorum, vt sibi aliquid operentur, nisi furentur sibi tempus, quando forsitan debent quiescere vel dormire. Et hoc si vxores vel propriam stationem permittuntur habere. Alij autem qui tenentur in domo pro seruis omni miseria sunt repleti. Vidi enim eos ire in bracis sapissime, et toto corpore nudos in maximo solis ardore. Et in hyeme patiuntur maximum frigus. Vidimus etiam aliquos pedicas et digitos manuuni de magno frigore perdidisse. Audiuimus etiam alios esse mortuos, vel etiam de magno algore quasi in omnibus membris inutiles esse, factos.

Quomodo bello occurratur Tartaris. Cap. 8.

Dicto de terris, qua obediunt eis, supponendum est quomodo bello occurratur eisdem. Quod videtur nobis hoc modo dicendum. Primo scribendum est quid intendunt. Secundo de armis et ordinatione acierum. Tertio quomodo occurratur astutijs eorum in congressione. Quarto de munitione castrorum et ciuitatum. Quinto quid faciendum sit de captiuis eorum. Intentio Tartarorum est subijcere sibi totum mundum si possunt. Et de hoc Cyngischan habent mandatum, sicut superius dictum est. Idcirco eorum imperator sic in literis suis scribit: “Dei fortitudo, Omnium imperator.” Et in superscriptione sigilli sui hoc habet: “Dominus in coelo, et Cuynch Chan super terram. Dei fortitudo, omnium hominum imperatoris sigillum.” Et ideo cum nullis hominibus faciunt pacem, vt dictum est, nisi forte se in eorum manibus tradunt. Et quia excepta Christianitate nulla est terra in orbe quam timent, idcirco se ad pugnam prapararunt contra nos. Vnde nouerint vniuersi quod nobis existentibus in terra eorum in solenni curia, qua iam ex pluribus annis indicta erat, fuimus, vbi elegerunt Cuynch imperatorem in presentia nostra, qui in lingua eorum dicitur Chan. Qui Cuynch Chan pradictus erexit cum omnibus principibus vexillum contra ecclesiam dei et Romanum imperium, et contra omnia regna Christianorum et populos occidentis, nisi forsan facerent ea, qua mandat Domino Papa, et potentibus ac omnibus Christianorum populis Occidentis: quod nulla ratione faciendum est: tum, propter nimiam seruitutem et intolerabilem, qua est hactenus inaudita, quam vidimus oculis nostris, in quam redigunt omnes gentes sibi subiectas: tum propterea quod nulla in eis est fides: nec potest aliqua gens confidere in verbis eorum: quia quicquid promittunt non obseruant, quando vident sibi tempora fauere: et subdoli sunt in omnibus factis et promissis eorum. Intendunt etiam delere omnes principes, omnes nobiles, omnes milites de terra, vt superius dictum est: sed hoc faciunt subdole et artificiosem subditos suos. Tum etiam quia indignum est quod Christiani subdantur eisdem, propter abominationes eorum, et quia in nihilum redigitur cultus dei, et anima pereunt, et corpora vltra quam credi possit multitudine affliguntur. In primo quidem sunt blandi, sed postea vt scorpio cruciant et affligunt. Tum quia pauciores sunt numero, et corpore debiliores quam populi Christiani. In pradicta autem curia sunt bellatores et principes et exercitus assignati. De decem hominibus mittuntur tres cum familijs eorum, de omni terra potestatis eorum. Vnius exercitus debet intrare per Hungariam: secundus per Poloniam. Veniunt autem pugnaturi continue octodecem annis. Tempus est etiam eis assignatum. In Martio an. Dom. 1247, si de terra sua mouebunt. Venient autem in tribus vel in quatuor [Marginal note: Forte mensibus.] annis vsque ad Comaniam. De Comania autem insultum facient in terras superius annotatas. Hac omnia firma sunt et vera, nisi dominus aliquod impedimentum pro sua gratia faciat eis. Sicut fecit quando venerunt in Hungariam et Poloniam. Debebant enim procedere tunc pro certo triginta annis. Sed interfectus fuit tunc imperator eoram veneno: et propter hoc quieuerunt a prelijs vsque nunc. Sed modo, quia positus est imperator de nouo, iterum se de nouo ad pugnam incipiunt praparare. [Sidenote: Tartari proponunt inuadere Liuoniam at Prussiam.] Adhoc sciendum est, quod imperator dixit ore suo, quod vellet mittere exercitum in Liuoniam et Prussiam. Et quoniam omnem terram volunt delere vel in seruitutem redigere, qua seruitus est intolerabilis nostra genti, et superius dictum est: Occurrendum est igitur eis in bello. Sed si vna prouincia non vult alteri opem ferre, terra illa delebitur contra quam pugnant, et cum illis hominibus quos capiunt pugnabunt contra aliam terram; et in acie erunt primi. Si male pugnant occidentur ab eis: Si autem bene, ipsos cum promissis adulationibus tenent: et etiam vt ab ipsis non fugiant promittunt eis quod facient eos dominos magnos et post hoc quando securi esse possunt de ipsis, vt non redeant, faciunt eos infoelicissimos seruos. Ac de mulieribus quas volunt in concubinas tenere pro seruitijs faciunt illud idem. Et ita cum hominibus deuicta prouincia destruunt aliam terram. Nec est aliqua prouincia qua per se possit resistere eis: quia de omni terra potestatis eorum, vt dictum est homines congregint ad bellum. Vnde si Christiani seipsos et suam terram et Christanitatem volunt seruare, oportet quod in vnium conueniant reges, principes et barones, et terrarum rectores, et mittant de communi consilio homines contra eos ad pugnam, antequam ipsi incipiunt in terras diffundi. Quoniam postquam incipiunt spargi per terras, vndique homines quarunt, et nullus congrue auxilium alteri potest prabere: quoniam ipsi cateruatim vndique quarunt homines et occidunt. Et si claudunt se in castris, ponunt tria millia vel quatuor millia hominum contra castrum vel ciuitatem, qui obsideant eam; et ipsi nihilominus diffunduntur per terras homines occidentes. Quicunque autem volunt pugnare cum eis, hac arma debent habere. Arcus bonos et fortes, et balistas quas multum timent, et sagittas sufficientes: et bonum dolabrum de bono ferro, et scutum cum longo manubrio. [Sidenote: Temperamentum ferri.] Ferramenta sagittarum de arcu vel de balista debent, vt Tartari, quando sunt calida, temperari in aqua cum sale mixta, vt fortia sint ad penetrandum arma eorum. Gladios et etiam lanceas cum vnco, qui valeant ad trahendum eos de sellis: quia de eis facillime cadunt; ac cultellos ac loricas duplicatas; quia illos eorum sagitta non penetrant; et galeam et arma alia ad protegendum corpus et equum ab armis et sagittis eorum. Et si aliqui non sunt ita bene armati, vt dixit; debent ire post alios vt faciunt Tartari: et trahere contra eos de armis et sagittis. Nec debent parcere pecunia, quoniam comparent arma, vt possint animas et corpora, libertatem et res alias conseruare. Acies debent ordinari, vt ipsi, per millenarios, centenarios, et decanos et duces exercitus: qui duces nequaquam debent pralium intrare, sicut nec duces eorum, sed debent exercitus videre et ordinare: legemque debent ponere vt simul incedant ad bellum, siue alias, sicut sunt ordinati. Et quicunque relinquit alium siue ad bellum procedentem, siue pugnantem, vel quicunque fugerit, nisi omnes communiter cedant, grauissime puniatur: quia tunc pars bellantium sequitur fugientes, et sagittis eorum occidunt, et pars cum hijs qui remanent pugnant, et sic confunduntur et occiduntur remanentes et fugientes. Similiter quicunque conuersus fuerit ad pradam tollendam, antequam omnino sit exercitus contrariorum deuictus, maxima poena mulctetur. Talis enim apud Tartaros sine vlla miseratione occiditur. Locus ad praliandum est eligendus, si fieri potest vt campus sit planus, et possint vndique videre: et si possunt habeant syluam magnam a tergo vel a latere. Ita tamen quod non possunt intrare inter ipsos et syluam: nec debent simul omnes conuenire in vnum, sed facere acies multas, et diuersas ab inuicem nec tamen multum distantes. Et contra illos qui post veniunt debent vnam aciem mittere qui eis occurrat. Et si Tartari simulant fugam, non multum vadant post eos, nisi forte quantum possunt videre, ne forte ipsos ad paratas insidias trahant, sicut facere solent: Et alia sit parata ad muandum aciem illam, si fuerit opportunum. [Sidenote: Speculatores.] Insuper habeant speculatores ex omni parte, vt videant quando veniant alia acies Tartarorum retro, a dextris et a sinistris et semper debent mittere aciem contra aciem qua eis occurrat. Ipsi enim semper nituntur concludere aduersarios eorum in medio, vnde magnam cautelam debent habere ne hoc facere possint, quia sic exercitus facillime debellatur. Omnes acies hoc debent cauere, ne diu currant post eos, propter insidias quas solent praparare: plus enim fraudulentia quam fortitudine pugnant. Duces exercitus semper debent esse parati ad mittendum adiutorium, si necesse est, illis qui sunt in pugna, et propter hoc etiam debent vitare nimium cursum post eos: ne forte fatigentur equi eorum; quoniam nostri multitudinem equorum non habent. Sed Tartari illum quem equitant vna die, illum non ascendunt in tribus vel in quatuor diebus post hoc. Vnde non curant si fatigentur equi eorum propter multitudinem quam habent. Et si Tartari cedunt, non tamen nostri debent recedere, vel ab inuicem separari: quia simulando hoc faciunt, vt exercitus diuidatur, et post hoc terram libere ingrediantur, et eam destruant. Debent etiam cauere vt non faciant nimias expensas, vt solent; ne propter penuriam redire compellantur, et dent Tartaris viam, vt ipsos et alios occidant et destruant omnem terram; et propter eorum superfluitatem nomen Domini blasphemetur. Et hoc debent facere diligenter vt si contingat aliquos pugnatores recedere, quod alij loco eorum succedant. Duces etiam nostri debent die nocteque facere exercitum custodiri, ne repente et subito irruant super ipsos quia Tartari vt damones, multas excogitant iniquitates et artes nocendi: Immo tam de die quam de nocte semper debent esse parati: sed nec spoliati debent iacere nec deliciose ad mensam sedere, ne imparati inueniantur, quia Tartari semper vigilant, vt possint nocere. Homines vero tera qui Tartaros expectant, vel super se timent venire, occultas foueas debent habere, in quibus sagittas, et alia debent reponere, propter duo: vt videlicet Tartari non possint ea habere; et si propitius fuerit eis Deus, valeant ea postea inuenire; Eis fugientibus de terra, debent foenum et stramina comburere, vt equi Tartarorum ad comedendum minus inueniant. Ciuitates autem et castra si volunt munire, videant prius qualia sint in situ. Situs enim talis debet esse in castris, quod machinis et sagittis expugnari non possit: et aquam habeant sufficientem et lignum, et si fieri potest, quod introitus et exitus eis tolli non possit: et quod habeant homines sufficientes qui possint vicissim pugnare. Et debent vigilare diligenter ne aliqua astutia possint castrum furari. Expensas ad multos annos debent habere sufficientes: custodiant tamen diligenter illas, et in mensura manducent, quia nesciunt quanto tempore eos in castris oportet esse inclusos. Quum enim incipiunt, tunc multis annis obsident vnum castrum. [Sidenote: Obsidio 12 annorum.] Sic fit hodierna die in terra Alanorum de quodam monte, quem, vt credo, tam obsederunt per duodecem annos; qui viriliter restiterunt, et multos Tartaros et nobiles occiderunt. Alia autem castra et ciuitates, qua talem situm non habent debent fortiter vallari foueis profundis munitis, et muris bene praparatis; et arcus et sagittas sufficientes: et lapides ac fundas debent habere. Et debent diligenter cauere, quod non permittant Tartaros ponere machinas suas; et suis machinis debent eos repellere. Et si forte aliquo ingenio vel arte erigunt lartari machinas suas, debent eas destruere machinis suis si possunt. Balistis etiam, fundis et machinis debent resistere ne ciuitati appropinquent. Alias etiam debent esse parati, vt superius dictum est. De castris et ciuitatibus, qua sunt in fluminibus posita, diligenter debent videre ne possint submergi. Sed ad hoc sciendum est, quod Tartari plus diligunt, quod homines claudant se in ciuitatibus, quam quod pugnent cum eis in campo. Dicunt enim eos esse suos por cellos in hara conclusos. Vnde ponunt eis custodes, vt supradictum est. Si autem aliqui Tartari de equis suis in bello proijciuntur, statim sunt capiendi: quia cum sunt in terra fortiter sagitant, et equos et homines vulnerant et occidunt. Et si seruantur tales, potest esse, quod habeatur pro eis pax perpetua, aut pecunia magna redimantur: quoniam se adinuicem satis diligunt. Sed quomodo Tartari cognoscantur, superius dictum est vbi forma eorum fuit expressa. Tamen quando capiuntur, si debent seruari, ne fugiant diligens est custodia adhibenda. Sunt etiam alia multa gentes cum eis, qua per formam superius annotatam possunt ab ipsis cognosci. Est etiam hoc sciendum, quod multi in exercitu eorum sunt, qui si viderent tempus, et haberent fiduciam, quod nostri non occiderent eos, ex omni parte exercitus, sicut ipsimet nobis dixerunt, pugnarent cum eis, et plura mala facerent ipsis, quam alij, qui sunt eorum aduersarij manifesti.

* * * * *

The long and wonderful voyage of Frier Iohn de Plano Carpini, sent ambassadour by Pope Innocentius the iiii. An. Do. 1246. to the great CAN of Tartaria; wherin he passed through Bohemia, Polonia, Russia, and so to the citie of Kiow vpon Boristhenes, and from thence rode continually post for the space of sixe moneths through Comania, ouer the mighty and famous riuers of Tanais, Volga, and Iaic, and through the countries of the people called Kangitta, Bisermini, Kara-Kitay, Naimani, and so to the natiue countrie of the Mongals or Tartars, situate in the extreme Northeasterne partes of all Asia: and thence backe againe the same way to Russia, and Polonia, and so to Rome; spending in the whole voyage among the sayd Tartars one whole yeere and aboue foure moneths. Taken out of the 32. booke of Vincentius Beluacensis his Speculum historiale.

LIBRI XXXII.

De prima missione Fratrum Pradicatorum et Minorum ad Tartaros. Cap. 2.

[Sidenote: Ascelinus.] Hoc etiam tempore misit Innocentius IIII. Papa Fr. Ascelinum de ordine Pradicatorum cum tribus alijs Fratribus, auctoritate, qua fungebantur, de diuersis ordinis sui conuentibus sibi associatis, cum literis Apostolicis ad exercitum Tartarorum, in quibus hortabatur eos, vt ab hominum strage desisterent, et fidei veritatem reciperent. [Marginal note: Vide Mechouium lib. I cap. 5.] [Sidenote: Simon Sanquintinianus.] Et ego quidem ab vno Fratrum Pradicatorum, videlicet a Fr. Simone de S. Quintino, iam ib illo itinere regresso, gesta Tartarorum accepi, illa duntaxat, qua superius per diuersa loca iuxta congruentiam temporum huic operi inserui. [Sidenote: Ioannes de Plano Carpini.] Siquidem et eo tempore quidam Frater ordinis Minorum, videlicet Fr. Iohannes de Plano Carpini, cum quibusdam alijs missus fuit ad Tartaros, qui etiam, vt ipse testatur, per annum et quatuor menses et amplius cum eis mansit, et inter eos ambulauit. [Sidenote: Benedictus Polonus.] A summo namque Pontifice mandatum, vt omnia, qua apud eos erant, diligenter scrutaretur, acceperat, tam ipse, quam Fr. Bendictus Polonus eiusdem ordinis, qui sua tribulationis particeps et socius erat. [Sidenote: Libellus historialis Iohannis de Plano Carpini.] Et hic ergo Fr Ioannes de his, qua apud Tartaros vel oculis proprijs vidit, vel a Christianis fide dignis, qui inter illos captiui erant, audiunt, libellum historialem conscripsit qui et ipse ad manus nostras peruenit. De quo etiam hic quasi per epilogum inserere libet aliqua, videlicet ad supplementum eorum, qua desunt in pradicta Fr Simoms historia.

The same in English.

The voyage of Iohannes de Plano Carpini vnto the Northeast parts of the world in the yeere of our Lord, 1246.

Of the first sending of certaine Friers Pradicants and Minorites vnto the Tartars, taken out of the 32 Booke of Vincentius Beluacensis [Footnote: Vincentius Belvacensis, or of Beauvais who died in 1264 was a favourite of Louis IX of France, who supplied him with whatever books he required. He thus obtained plenty of material for his _Speculum Majus_ (printed at Douay in 1624, 10 vols. in 4, folio), a badly chosen and ill-arranged collection of extracts of all kinds. It is in four parts the first called _Speculum naturale_ the second, _Speculum doctrinale_, the third _Speculum morale_ and the fourth _Speculum Historiale_.] his Speculum Historiale beginning at the second Chapter.

[Sidenote: Ascellinus.] About this time also, Pope Innocentius the fourth sent Frier Ascelline being one of the order of the Pradicants, together with three other Friers (of the same authoritie whereunto they were called) consorted with him out of diuers Conuents of their order, with letters Apostolicall vnto the Tartars campe: wherein hee exhorted them to giue ouer their bloudie slaughter of mankinde, and to receiue the Christian faith. [Sidenote: Simon Quintinianus.] And I in verie deede, receuied the relations concerning the deedes of the Tartars onelie, (which, according to the congruence of times, I haue aboue inserted into this my woorke) from a Frier Minorite called Simon de Sanct. Quintin who lately returned from the same voyage. [Sidenote: Iohn de Plano Carpini.] And at that verie time also, there was a certaine other Frier Minorite, namely Frier Iohn de Plano Carpini, sent with certaine associates vnto the Tartars, who likewise (as himselfe witnesseth) abode and conuersed with them a yeere and three moneths at the least. [Sidenote: Benedictus Polonus.] For both he and one Frier Benedict a Poloman being of the same order, and a partaker of all his miserie and tribulation, receiued straight commaundement from the Pope that both of them shoulde diligently searche out all things that concerned the state of the Tartars. And therefore this Frier Iohn hath written a litle Historie (which is come to our hands) of such things, as with his owne eyes hee sawe among the Tartars, or which he heard from diuers Christians worthy of credit, remaining there in captiuitie. Out of which historie I thought good by way of conclusion, to insert somewhat for the supply of those things which are wanting in the said Frier Simon.

De situ et qualitate terra Tartarorum. Cap. 3.

Iohannes de Plano Carpini.

[Sidenote: Tartaria descriptio.] Est in partibus Orientis terra, qua Mongal siue Tartaria dicitur, in ea scilicet parte sita, in qua Oriens Aquiloni coniungi creditur. Ab Oriente quidem habet terram Kythaorum et etiam Salangorum, a meredie vero terram Sarracenorum. Inter Orientem [Marginal note: Vel Occidentem.] et meridiem terram Huynorum, et ab Occidente prouinciam Naymanorum, ab Aquilone vero circundatur Oceano. In parte aliqua nimium est montuosa, et in aliqua campestris, sed tota fere admixta glarea plurimum arenosa, nec est in centesima parte fructuosa. Nec enim potest fructum portare, nisi aquis fluuialibus irrigetur, qua ibi sunt rarissima. Vnde nec villa nec aliqua ciuitates ibidem reperiuntur, excepta vna, qua Cracurim appellatur, et satis bona esse dicitur. [Sidenote: Syra orda.] Nos quidem illam non vidimus, sed ad dimidiam dietam prope fuimus, cum apud Syram ordam, qua curia maior Imperatoris, eorum est, essemus. Licet autem alias infructifera sit illa terra, tamen alendis pecoribus est apta. In aliqua eius parte sunt aliqua sylua modica, alia vero sine lignis est omnino. [Sidenote: Aeris intemperies.] Itaque tam Imperator quam Principes, et omnes alij sedent, et cibaria sua decoquunt ad focum, de boum et equorum stercoribus factum. Ipse quoque aer inordinatus est ibidem mirabiliter. In media siquidem astate ibi tonitrua magna et fulgura fiunt, ex quibus plurimi occiduntur homines, et eodem quoque tempore cadunt ibidem maxima niues. [Sidenote: Orda quid.] Sunt et ibi ventorum frigidissimorum tam maxima tempestates, quod aliquando vix possunt equitare homines. Vnde cum ante ordam essemus (sic enim apud eos stationes Imperatoris et Principum appellantur) pra venti magnitudine in terra prostrati iacebamus, et videre propter pulueris magnitudinem minime poteramus. Nunquam ibi pluit in hyeme, sed frequenter in astate, et tam modicum, vt vix posset aliquando puluerem et radicem graminum madefacere. Ibi quoque maxima grando cadit sape. Vnde cum Imperator electus in sede regni debuit poni, nobis in curia tunc existentibus, tanta cecidit grando, quod ex subita resolutione plusquam CLX. homines in eadem curia fuerunt submersi. Res etiam et habitacula plura fuerunt deducta. Ibi etiam est in astate subito calor magnus, et repente maximum frigus.

The same in English.

Of the situation and qualitie of the Tartars land, by Iohannes de Plano Carpini. Chap. 3.

[Sidenote: A description of Tartaria.] There is towards the East a land which is called Mongal or Tartaria, lying in that parte of the worlde which is thought to be most North Easterly. On the East part it hath the countrey of Kythay [Footnote: Or Cathay.] and of the people called Solangi: on the South part the countrey of the Saracens: on the South east the land of the Huini: and on the West the prouince of Naimani: [Sidenote: The North Ocean.] but on the North side it is inuironed with the Ocean Sea. In some part thereof it is full of mountaines, and in other places plaine and smoothe grounde, but euerie where sandie and barren, neither is the hundreth part thereof fruitefull. For it cannot beare fruite vnlesse it be moistened with riuer waters, which bee verie rare in that countrey. Whereupon they haue neither villages, nor cities among them, except one which is called Cracurim, and is said to be a proper towne. [Sidenote: Syra Orda.] We our selues sawe not this towne, but were almost within halfe a dayes iourney thereof, when we remained at Syra Orda, which is the great court of their Emperour. And albeit the foresaid lande is otherwise vnfruitfull, yet it is very commodious for the bringing vp of cattell. In certaine places thereof are some small store of trees growing, but otherwise it is altogether destitute of woods. Therefore the Emperour, and his noble men and all other warme themselues, and dresse their meate with fires made of the doung of oxen, and horses. [Sidenote: The intemperature of the aire.] The ayre also in that countrey is verie intemperate. For in the midst of Sommer there be great thunders and lightnings, by the which many men are slaine, and at the same time there falleth great abundance of snowe. There bee also such mightie tempestes of colde windes, that sometimes men are not able to sitte on horsebacke. [Sidenote: What Orda signifieth.] Whereupon, being neere vnto the Orda (for by this name they call the habitations of their Emperours and noble men) in regarde of the great winde we were constrained to lye groueling on the earth, and could not see by reason of the dust. There is neuer any raine in Winter, but onely in Sommer, albeit in so little quantitie, that sometimes it scarcely sufficeth to allay the dust, or to moysten the rootes of the grasse. There is often times great store of haile also. Insomuch that when the Emperour elect was to be placed in his Emperiall throne (my selfe being then present) there fell such abundance of haile, that, vpon the sudden melting thereof, more than 160 persons were drowned in the same place: there were manie tentes and other thinges also carried away. Likewise, in the Sommer season there is on the sudden extreame heate, and suddenly againe intolerable colde.

De forma et habitu et victu eorum. Cap. 4.

[Sidenote: Tartarorum species.] Mongalorum autem siue Tartarorum forma ab omnibus alijs hominibus est remota. Inter oculos enim, et inter genas, lati sunt plus cateris, gena quoque satis prominent a maxillis. Nasum habent planum et modicum, oculos etiam paruos, et palpebras vsque ad supercilia eleuatas, ac super verticem in modum Clericorum coronas. [Sidenote: Tonsura.] Ex vtraque parte frontis tondendo, plusquam in medio crines longos faciunt, reliquos autem sicut mulieres crescere permittunt. De quibus duas cordas faciunt, et vnamquamque post aurem ligant. Pedes quoque modicos habent. [Sidenote: Habitus.] Vestes tam virorum quam mulierum vno modo formata sunt. Pallijs vel cappis vel caputus non vtuntur. Tunicas vero miro modo formatas portant de buccaramo, vel purpurato, vel baldaquino. Pellicium habet pilos exterius, sed apertum est a posterioribus. Habet tamen caudulam vnam vsque ad genua retro. [Sidenote: Vestes retro caudata.] Vestes suas non lauant, nec lauari permittunt, et maxime a tempore, quo tonitrua incipiunt vsquequo desinat illud tempus. [Sidenote: Tabernacula.] Stationes habent rotundas in modum tentorij de virgulis et baculis subtilibus praparatas. Supra vero in medio rotundam habent fenestram, vnde ingrediatur lumen, et fumus exire possit: quia semper in medio faciunt ignem: parietes autem et tecta filtro sunt operta Ostia quoque de filtro sunt facta Harum quadam subito soluuntur, et reparantur, et super summarios deferuntur: quadam vero dissolui non possunt sed in curribus portantur. Et quocunque siue ad bellum siue alias vadunt, semper illas secum deferunt. [Sidenote: Opes in pecore.] In animalibus valde diuites sunt, vt in Camelis et bobus capris et ouibus. Iumenta et equos habent in tanta multitudine quantam non credimus totum mundi residuum habere. Porcos autem et alias bestias non habent. Imperator ac Duces atque alij magnates in auro et argento ac serico et gemmis abundant. Cibi eorum sunt omnia, qua mandi possunt. [Sidenote: Victus.] Vidimus eos etiam manducare pediculos. Lac bibunt animalium, et in maxima quantitate, si habent, iumentinum. Porro in hyeme, quia nisi diuites sint, lac iumentinum non habent, millium cum aqua decoquunt, quod tam tenue faciunt, vt illud bibere valeant. Vnde quilibet eorum scyphum bibit vnum vel duos in mane, et quandoque nihil amplius manducant in die. In sero autem vnicuique datur de carnibus modicum, et bibunt ex eis brodium. Porro in astate quando satis habent de lacte iumentino carnes comedunt raro, nisi forte donentur eisdem, aut venatione bestiam aliquam ceperint vel auem.

The same in English.

Of their forme, habite, and manner of liuing. Chap. 4.

The Mongols or Tartars, in outward shape, are vnlike, to all other people. [Sidenote: The shape of the Tartars.] For they are broader betweene the eyes and the balles of their cheekes, then men of other nations bee. They haue flat and small noses, litle eyes and eye liddes standing streight vpright, they are shauen on the crownes like priests. They weare their haire somewhat longer about their eares, then vpon their foreheads: but behinde they let it growe long like womans haire, whereof they braide two lockes binding eche of them behind either eare. They haue short feet also. [Sidenote: Their habite.] The garments, as well of their men, as of their women are all of one fashion. They vse neither cloakes, hattes, nor cappes. But they weare Iackets framed after a strange manner, of buckeram, skarlet, or Baldakines. [Sidenote: Like vnto Frobishers men.] Their shoubes or gownes are hayrie on the outside, and open behinde, with tailes hanging downe to their hammes. They vse not to washe their garments, neither will in any wise suffer them to bee washed, especially in the time of thunder. [Sidenote: Their tabernacles.] Their habitations bee rounde and cunningly made with wickers and staues in manner of a tent. But in the middest of the toppes thereof, they haue a window open to conuey the light in and the smoake out. For their fire is alwayes in the middest. Their walles bee couered with felt. Their doores are made of felte also. Some of these Tabernacles may quickely be taken asunder, and set together againe, and are caried vpon beastes backes. Other some cannot be taken insunder, but are stowed vpon carts. And whithersoeuer they goe, be it either to warre, or to any other place, they transport their tabernacles with them. [Sidenote: Their cattell.] They are very rich in cattel, as in camels, oxen, sheep, and goats. And I thinke they haue more horses and mares then all the world besides. But they haue no swine nor other beasts. Their Emperors, Dukes, and other of their nobles doe abound with silk, gold, siluer, and precious stones. [Sidenote: Their victuals.] Their victuals are al things that may be eaten: for we saw some of them eat lice. They drinke milke in great quantitie, but especially mares milke, if they haue it: They seeth Mill also in water, making it so thinne, that they may drinke thereof. Euery one of them drinkes off a cup full or two in a morning, and sometime they eate nought else all the day long. But in the euening each man hath a little flesh, giuen him to eate, and they drinke the broath thereof. Howbeit in summer time; when they haue mares milk enough, they seldome eate flesh, vnles perhaps it be giuen them, or they take some beast or bird in hunting.

De moribus eorum bonis et malis. Cap. 5.

Habent autem mores quosdam quidem commendabiles, et quosdam detestabiles. [Sidenote: [Greek: peitharchia].] Magis quippe sunt obedientes Dominis suis, quam aliqui qui in mundo sint homines, siue religiosi siue seculares. Nam eos maxime reuerentur, nec illis de facili mentiuntur verbis factisue: raro vel nunquam ad inuicem contendunt, bellaque vel rixa, vulnera vel homicidia nunquam inter eos contingunt. [Sidenote: Abstinentia.] Pradones etiam ac fures rerum magnarum ibi nequaquam inueniuntur, ideoque stationes et currus eorum, vbi thesauros habent, seris aut vectibus non firmantur. Si aliqua bestia perdita fuerit, quicunque inuenit eam vel dimittit, vel ad illos, qui ad hoc positi sum, eam ducit. [Sidenote: Comitas. Temperantia.] Apud quos ille, cuius est bestia, illam requirit, et absque vlla difficultate recipit. Vnus alium satis honorat, et familiaritatem ac cibaria, quamuis apud eos sint pauca, liberaliter satis communicat. Satis etiam sunt sufferentes, nec cum ieiunauerint vno die, vel duobus, omnino sine cibo, videntur impatientes, sed cantant et ludunt, ac si bene comedissent. In equitando multum sustinent frigus, calorem quoque nimium patiuntur. Inter eos quasi nulla placita sunt, et quamuis multum inebrientur, tamen in ebrietate sua nunquam contendunt. Nullus alium spernit, sed iuuat et promouet, quantum congrue potest. [Sidenote: Castitas.] Casta sunt eorum mulieres, nec aliquid inter eos auditur de ipsarum impudicitia. Quadam tamen turpia satis habent et impudica. [Sidenote: Insolentia aduersus exteros.] Porro erga cateros homines ijdem Tartari superbissimi sunt, omnesque nobiles et ignobiles quasi pro nihilo reputantes despiciunt. Vnde vidimus in curia Imperatoris magnum Russia ducem, et filuim regis Georgianorum, ac Soldanos multos et magnos nullum honorem debitum recipere apud eos. [Sidenote: Iracundia.] Quinetiam Tartari eisdem assignati, quantumcunque viles essent illos antecedebant, semperque primum locum et summum tenebant, imo etiam sape oportebat illos post eorum posteriora sedere. Praterea iracundi sunt, et indignantis natura multum erga cateros homines, et vltra modum erga eosdem mendaces. In principio quidem blandi sunt, sed postmodum vt Scorpiones pungunt. [Sidenote: Fraudulentia.] Subdoli enim et fraudulenti sunt, et omnes homines si possunt astutia circumueniunt. [Sidenote: Sordes. Temulentia.] Quicquid mali volunt eis facere, miro modo occultant, vt sibi non possint prouidere, vel contra eorum astutias remedium inuenire. Immundi quoque sunt in cibo et potu sumendis, et in cateris factis suis. Ebrietas apud illos est honorabilis: cumque multum aliquis biberit, ibidemque reijcit, non ideo cessat, quin iterim bibat. [Sidenote: [Greek: dorodoxia.]] Ad petendum maximi sunt exactores, tenacissimi retentores, parcissimi donatores. Aliorum hominum occisio apud illos est pro nihilo.

The same in English.

Of their manners both good and bad. Chap. 5.

[Sidenote: Their obedience.] Their manners are partly prayse-worthie, and partly detestable: For they are more obedient vnto their lords and masters, then any other either clergie or laie-people in the whole world. For they doe highly reuerence them, and will deceiue them, neither in wordes nor deedes. They seldom or neuer fall out among themselues, and, as for fightings or brawlings, wounds or manslaughters, they neuer happen among them. [Sidenote: Their abstinence] There are neither theeues nor robbers of great riches to be found, and therefore the tabernacles and cartes of them that haue any treasures are not strengthened with lockes or barres. If any beast goe astray, the finder thereof either lets it goe, or driueth it to them that are put in office for the same purpose, at whose handes the owner of the said beast demaundeth it, and without any difficultie receiueth it againe. [Sidenote: Their courtesie.] One of them honoureth another exceedingly, and bestoweth banquets very familiarly and liberally, notwithstanding that good victuals are daintie and scarce among them. They are also very hardie, and when they haue fasted a day or two without any maner of sustenance, they sing and are merry as if they had eaten their bellies full. In riding, they endure much cold and extreme heat. There be, in a maner, no contentions among them, and although they vse commonly to be drunken, yet doe they not quarrell in their drunkennes. Noe one of them despiseth another but helpeth and furthereth him, as much as conueniently he can. [Sidenote: Their chastity.] Their women are chaste, neither is there so much as a word vttered concerning their dishonestie. Some of them will notwithstanding speake filthy and immodest words. [Sidenote: Their insolencie against strangers.] But towards other people, the said Tartars be most insolent, and they scorne and set nought by all other noble and ignoble persons whatsoeuer. For we saw in the Emperours court the great duke of Russia, the kings sonne of Georgia, and many great Soldanes receiuing no due honour and estimation among them. So that euen the very Tartars assigned to giue attendance vnto them, were they neuer so base, would alwaies goe before them, and take the vpper hand of them, yea, and sometimes would constraine them to sit behinde their backes. Moreouer they are angrie and of a disdainfull nature vnto other people, and beyond all measure deceitfull, and treacherous towards them. They speake fayre in the beginning, but in conclusion, they sting like scorpions. For craftie they are, and full of falshood, circumuenting all men whom they are able, by their sleights. Whatsoeuer mischiefe they entend to practise against a man they keepe it wonderfully secrete so that he may by no meanes prouide for himselfe, nor find a remedie against their conspiracies. They are vnmanerly also and vncleanly in taking their meat and their drinke, and in other actions. Drunkennes is honourable among them, and when any of them hath taken more drinke then his stomacke can well beare, hee casteth it vp and falles to drinking againe. They are most intollerable exacters, most couetous possessours, and most nigardly giuers. The slaughter of other people is accompted a matter of nothing with them.

De legibus et consuetudinibus eorum. Cap. 6.

[Sidenote: Poena adulterij.] Hoc autem habent in lege siue consuetudine, vt occidant viros et mulieres, si quando inueniantur in adulterio manifeste. Similiter etiam virginem, si fornicata fuerit cum aliquo, occidunt eam cum eo. [Sidenote: Furti.] Praterea si aliquis in prada vel furto manifesto inuenitur, sine vlla miseratione occiditur. Item si quis denudauit consilia, maxime quando volunt ad bellum procedere, dantur ei super posteriora centum plaga, quanto maiores vnus rusticus cum magno baculo potest dare. [Sidenote: Arcani euulgati.] Similiter cum aliqui de minoribus offendunt in aliquo, non eis a maioribus suis parcitur, sed verberibus grauiter affliguntur. Matrimonio autem generaliter coniunguntur omnibus, etiam propinquis carne, excepta matre et filia et sorore ex eadem matre. Nam sororem tantum ex patre, et vxorem quoque patris, post eius mortem solent ducere. Vxorem etiam fratris alius frater iunior, post eius mortem, vel alius de parentela, tenetur ducere. [Sidenote: Andreas Dux Russia. Vide Herbersteinium de rebus Moschoui. pag. 8. b.] Vnde, dum adhuc essemus in terra, Dux quidam Russia, Andreas nomine, apud Baty, quod equos Tartarorum de terra educeret, et alijs venderet, accusatus est: quod licet non esset probatum, occisus est. Hoc audiens iunior frater, et vxor, occisi, pariter venerunt ad prafatum Ducem, supplicare volentes, ne terra auferretur eisdem. At ille paruo pracepit, vt fratris defuncti duceret vxorem, mulieri quoque vt ilium in virum duceret, secundum Tartarorum consuetudinem. Qua respondit, se potius occidi velle, quam sic contra legem facere. At ille nihilominus eam illi tradidit quamuis ambo renuerunt, quantum possent. Itaque ducentes eos in lectum, clamantem puerum et plorantem super illam posuerunt, ipsosque commisceri pariter coegerunt. Denique post mortem maritorum, vxores. Tartarorum non de facili solent ad secunda coniugia transire, nisi forte quis velit soronam aut noueream suam ducere. Nullo vero differentia est apud eos inter filium vxoris et concubina, sed dat pater quod vult vnicuique Itaque si sunt etiam ex Ducum genere, ita fit Dux filius concubina, sicut filius vxoris legitma. [Sidenote: Melich et Dauid fratres Georgiani.] Vnde cum rex Georgia duos filios nuper, vnum scilicet nomine Melich legitimum alterum vero Dauid ex adulterio natum haberet, moriensque terra partem adultera filio reliquisset, Melich, cui etiam ex parte matris regnum obuenerat, quia per foeminas tenebatur, perrexit ad Imperatorem Tartarorum, eo quod et Dauid iter arripuerat ad ilium Ambobus igitur ad curiam venientibus, datisque maximis muneribus petebat adultera filius, vt fieret ei iustitia secundum morem Tartarorum. [Sidenote: [Greek: polygamia.]] Dataque est sententia contra Melich, vt Dauid, qui maior erat natu, subesset, ac terram a patre sibi concessam quiete ac pacifice possideret. Cumque Tartarorum vnus habet vxorum multitudinem, vnaquaque per se suam habet familiam et stationem. Et vna die Tartarus comedit et bibit et dormit cum vna, altera die cum alia. Vna tamen inter cateras maior habetur cum qua frequentius quam cum alijs commoratur Et licet vt dictum est, sint multa, nunquam tamen de facili contendunt inter se.

The same in English.

Of their lawes and customes. Chap. 6.

[Sidenote: Punishments of adultery.] Moreouer, they haue this law or custome, that whatsoeuer manor woman be manifestly taken in adultery, they are punished with death. A virgine likewise that hath committed fornication, they slay together with her mate. [Sidenote: Of theft. Of secretes disclosed.] Whosoeuer be taken in robberie or theft, is put to death without all pitie. Also, if any man disclose their secrets, especially in time of warre, he receiueth an hundreth blowes on the backe with a bastinado, layd on by a tall fellow. In like sort when any inferiours offend in ought, they finde no fauour at their superiours handes, but are punished with grieuous stripes. [Sidenote: Lawes of matrimonie.] They are ioyned in matrimony to all in generall, yea, euen to their neare kinsfolkes except their mother, daughter and sister by the mothers side. For they vse to marrie their sister by the fathers side onely, and also the wife of their father after his decease. The yonger brother also, or some other of his kindred, is bound to marry the wife of his elder brother deceased. [Sidenote: Andreas duke of Russia.] For, at the time of our aboad in the countrey, a certaine duke of Russia named Andreas, was accused before duke Baty for conueying the Tartars horses out of the land, and for selling them to others: and although it could not be prooued, yet was he put to death. His yonger brother and the wife of the party deceased hearing this, came and made their supplication vnto the forenamed duke, that the dukedome of Russia might not be taken from them. But he commanded the youth to marrie his deceased brothers wife, and the woman also to take him vnto her husband, according to the custome of the Tartars. She answered, that she had rather die, than so haynously transgresse the law. Howbeit, hee deliuered her vnto him, although they both refused as much as they could. Wherefore carying them to bed, they constrained the youth, lamenting and weeping, to lie down and commit incest with his brothers wife. To be short, after the death of their husbands, the Tartars wiues vse very seldome to marrie the second time, vnlesse perhaps some man takes his brothers wife or his stepmother in marriage. They make no difference betweene the sonne of their wife and of their concubine, but the father giues what he pleaseth vnto each one: [Sidenote: Melich and Dauid two brothers.] For of late the king of Georgia hauing two sonnes, one lawfully begotten call Melich; but the other Dauid, borne in adulterie, at his death left part of his lande vnto his base sonne. Hereupon Melich (vnto whome the kingdome fell by right of his mother, because it was gouerned before time by women) went vnto the Emperour of the Tartars, Dauid also hauing taken his iourney vnto him. Nowe bothe of them commmg to the court and proffering large giftes, the sonne of the harlot made suite, that he might haue iustice, according to the custome of the Tartars. Well, sentence passed against Melich, that Dauid being his elder brother should haue superioritie ouer him, and should quietly and peaceably possesse the portion of land granted vnto him by his father. Whensoeuer a Tartar hath many wiues, each one of them hath her family and dwelling place by her selfe. And sometime the Tartar eateth, drinketh and lieth with one, and sometime with another. One is accompted chiefe among the rest, with whom hee is oftener conuersant, then with the other. And notwithstanding (as it hath bin said) they are many, yet do they seldome fal out among themselues.

De superstitiosis traditionibus ipsorum. Cap. 7.

[Sidenote: [Greek: ethelothraskeia].] Quibusdam vero traditionibus indifferentia quadam esse peccata dicunt, quas vel ipsi vel antecessores eorum confinxerunt. Vnum est, cultellum in ignem figere, vel quocunque modo ignem cultello tangere, vel etiam de caldaria cum cultello carnes extrahere, vel cum securi iuxta ignem incidere. Credunt enim, quod sic auferri debeat caput igni. Aliud est appodiare se ad flagellum, quo percutitur equus: ipsi enim non vtuntur calcaribus. Item flagello sagittas tangere, iuuenes aues capere vel occidere, cum frano equum peroutere, os cum osse alio frangere. Itemque lac, vel aliquem potum aut cibum super terram effundere, in statione mingere. Quod si voluntarie facit, occiditur, si autem aliter, oportet quod pecuniam multam incantatori soluat, a quo purificetur. Qui etiam faciat, vt statio cum omnibus, qua in ipsa sunt, inter duos ignes transeat. Antequam sic purificetur, nullus audet intrare, nec aliquid de illa exportare. Praterea si alicui morsellus imponitur, quem deglutire non possit, et ilium de ore suo eijcit, foramen sub statione fit, per quod extrahitur, ac sine vlla miseratione occiditur. [Sidenote: [Greek: atheotaes].] Iterum si quis caleat super limen stationis Ducis alicuius, interficitur. Multa etiam habent his similia, qua reputant peccata. At homines occidere, aliorum terras inuadere, ac res illorum diripere, et contra Dei pracepta vel prohibitiones facere, nullum apud eos est peccatum. De vita aterna et damnatione perpetua nihil sciunt. Credunt tamen, quod post mortem in alio seculo viuant, gregesque multiplicent, comedant et bibant, et patera faciant, qua hic a viuentibus fiunt. [Sidenote: Cultus luna.] In principio lunationis vel in plenilunio incipiunt, quicquid noui agere volunt, ipsamque Lunam Imperatorem magnum apellant, eamque deprecantes genua flectunt. Omnes, qui morantur in stationibus suis, oportet per ignem purificari. [Sidenote: Lustrationis ritus.] Qua scilicet purificatio fit hoc modo. Duos quidem ignes faciunt, et duas hastas iuxta eos, vnamque cordam in summitate hastarum ponunt. Ligantque super cordam illam quasdam de Bucaramo scissiones, sub qua scilicet corda et ligaturis inter illos ignes transeunt homines, ac bestia ac stationes. Sunt etiam dua mulieres, vna hinc, et alia inde aquam proijcientes, ac quadam carmina recitantes. Caterum si aliquis a fulgure occiditur, oportet pradicto modo per ignes transire omnes illos, qui in illis stationibus morantur. Statio siquidem ac lectus et currus, filtra et vestes, et quicquid talium habent, a nullo tanguntur, sed ab hominibus tanquam immunda respuuntur. [Sidenote: Ignis super stitiosa efficacitas.] Et vt breuiter dicam, omnia purificari credunt per ignem. Vnde quando veniunt ad eos nuncij, vel Principes, aut qualescunque persona, oportet ipsos et munera sua per duos ignes, vt purificentur, transire, ne forte veneficia fecerint, aut venenum seu aliquid mali attulerint.

The same in English.

Of their superstitious traditions. Chap. 7.

[Sidenote: Ridiculous traditions. ] But by reason of traditions, which either they or their predecessors haue deuised, they accompt some things indifferent to be faults. One is to thrust a knife into the fire, or any way to touch the fire with a knife, or with their knife to take flesh out of the cauldron, or to hewe with an hatchet neare vnto the fire. For they think by that means to take away the head or force from the fire. Another is to leane vpon the whip, wherewith they beate their horses: for they ride not with spurs. Also, to touch arrowes with a whip, to take or kill yong birds, to strike an horse with the raine of their bridle, and to breake one bone against another. Also, to powre out milke, meate, or any kinde of drinke vpon the ground or to make water within their tabernacle: which whosoeuer doth willingly, he is slaine, but otherwise he must pay a great summe of money to the inchanter to be purified. Who likewise must cause the tabernacle with all things therein, to passe betweene two fiers. Before it be on this wise purified, no man dare once enter into it, nor conueigh any thing thereout. Besides, if any man hath a morsell giuen him, which he is not able to swallow, and for that cause casteth it out of his mouth, there is an hole made vnder his tabernacle, by which hee is drawen forth and slaine without all compassion. Likewise, whosoeuer treads vpon the threshold of any of their dukes tabernacles, he is put to death. Many other things there be, like vnto these, which they take for heinous offences. But to slay men, to inuade the dominions of other people, and to rifle their goods, to transgresse the commaundements and prohibitions of God, are with them no offences at all. They know nothing concerning eternall life, and euerlasting damnation, and yet they thinke, that after death they shall liue in another world, that they shall multiply their cattell, that they shal eate and drinke and doe other things which liuing men performe here vpon earth. [Sidenote: The Tartars worship the moone.] At a new moone, or a full moone, they begin all enterprises that they take in hand, and they call the moone the Great Emperour, and worship it vpon their knees. All men that abide in their tabernacles must be purified with fire: Which purification is on this wise. [Sidenote: Their custome of purifying.] They kindle two fires, and pitch two Iauelines into the ground neere vnto the said fires, binding a corde to the tops of the Iauelines. And about the corde they tye certaine iagges of buckram, vnder which corde, and betweene which fires, men, beastes, and tabernacles do passe. There stand two women also, one on the right side, and another on the left casting water, and repeating certaine charmes. If any man be slaine by lightning, all that dwell in the same tabernacle with him must passe by fire in maner aforesaid. For their tabernacles, beds, and cartes, their feltes and garments, and whatsoeuer such things they haue, are touched by no man, yea, and are abandoned by all men as things vncleane. And to bee short, they think that all things are to be purged by fire. Therefore, when any ambassadours, princes, or other personages whatsoeuer come vnto them, they and their giftes must passe betweene two fires to be purified, lest peraduenture they haue practised some witchcraft, or haue brought some poyson or other mischiefe with them.

De initio imperij siue Principatus eorum. Cap. 8.

[Sidenote: Tartaria populi.] Terra quidem ilia Orientalis, de qua dictum est supra, qua Mongal nominatur, quatuor quondam habuisse populos memoratur. Vnus eorum Yeka Mongal, id est, magni Mongali vocabantur. Secundus Sumongal, id est, aquatici Mongali, qui seipsos appellabant Tartaros, a quodam fluuio per eorem terram currente, qui Tartar nominatur. Tertius appellabatur Merkat. Quartus vero Metrit. Omnes vnam personarum formam et vnam linguam habebant hi populi, quamuis inter se per Principes ac prouincias essent diuisi. [Sidenote: Chingis ortus et res gesta.] In terra Yeka Mongal quidam fuit, qui vocabatur Chingis. Iste coepit robustus venator esse: didicit enim homines furari, et pradam capere. Ad alias terras ibat, et quoscunque poterat, captiuabat, sibique associabat. Homines quoque sua gentis inclinauit ad se, qui tanquam Ducem sequebantur ipsum ad male agendum. Coepit autem pugnare cum Sumongal, siue cum Tartaris, et Ducem eorem interfecit, multoque bello sibi Tartaros omnes subiecit, et in seruitutem redigit. Post hac cum istis omnibus contra Merkatas, iuxta tenam positos Tartarorum pugnauit, quos etiam bello sibi subiecit. [Sidenote: Naymani. Infra cap. 25.] Inde procedens contra Metritas pugnam exercuit, et illos etiam obtinuit. Audientes Naymani, quod Chingis taliter eleuatus esset, indignati sunt. Ipsi enim habuerant Imperatorem strenuum valde, cui dabant tributum cuncta nationes pradicta. [Sidenote: Fratres discordantes oppressi.] Qui cum esset mortuus, filij eius successerunt loco ipsius. Sed quia iuuenes ac stulti erant, populum tenere nesciebant, sed ad inuicem diuisi ac scissi erant. Vnde Chingi pradicto modo iam exaltato, nihilominus in terras pradictas faciebant insultum, et habitatores occidebant, ac diripiebant pradam eorum. Quod audiens Chingis, omnes sibi subiectos congregauit. Naymani et Karakytay ex aduerso similiter in quandam vallem strictam conuenerunt, et commissum est pralium, in quo Naymani et Karakytay a Mongalis deuicti sunt. Qui etiam pro maiori parte occisi fuerunt, et alij, qui euadere non potuerunt, in seruitutem redacti sunt. [Sidenote: Occoday Cham.] In terra pradictorum Karakytaorum Occoday Cham, filius Chingischam, postquam imperator fuit positus, quandam ciuitatem adificauit, quam Chanyl appellauit. [Sidenote: Homines syluestres.] Prope quam ad Meridiem est quoddam desertum magnum, in quo pro certo syluestres homines habitare dicuntur, qui nullatenus loquuntur, nec iuncturas in cruribus habent, et si quando cadunt, per se surgere non valent. Sed tamen discretionem tantam habent, quod filtra de lana Camelorum quibus vestiuntur, faciunt et contra ventum ponunt. Et si quando Tartari pergentes ad eos vulnerant eos sagittis, gramina in vulneribus ponunt, et fortiter ante ipsios fugiunt.